(De foto is maar een voorstelling hoe het zou kunnen geweest zijn.)

De glasblazerij was een zogenaamde leśna huta szkła — een bosglasblazerij. Dat type bedrijf werd midden in het bos gevestigd omdat enorme hoeveelheden hout nodig waren voor de ovens én voor de productie van potas, een belangrijk bestanddeel bij het maken van glas. Een recente wetenschappelijke studie over de glasindustrie in het Gorczański Park Narodowy bevestigt specifiek de geschiedenis van de glasblazerij in de bezittingen van Poręba Wielka vanaf de 17e tot de 19e eeuw.

Er zijn zelfs schriftelijke bedrijfsdocumenten vanaf 1664. De historicus Andrzej Wyrobisz noemt de rekeningen en inventarissen van de glasblazerij van Poręba Wielka als de oudste bewaard gebleven archiefstukken van een Poolse glasblazerij.

Dat maakt deze glasblazerij bijzonder interessant.

De locatie is nog interessanter

De plaats waar de glasblazerij uiteindelijk terechtkwam heet vandaag Hucisko.

Volgens de historische beschrijving werd daar in 1698 een nieuwe glasblazerij gebouwd nadat de oudere installatie hoger in het dal van de potok Turbacz door brand was verwoest.

De oude locatie leeft nog voort in de naam:

Stara Huta – letterlijk de oude glas-/ijzerhut, maar hier specifiek verbonden met de oude glasblazerij.

Ook de naam van het nabijgelegen gebied en de beek Turbacz houden hiermee verband.

De officiële toeristische informatie van Małopolska bevestigt eveneens dat de huidige plaats Hucisko haar naam kreeg omdat hier vroeger een glasblazerij stond.

Wat maakten ze daar?

In de 18e eeuw werd er onder andere geproduceerd:

• vensterglas
• flessen
• drink- en tafelgerei
• andere eenvoudige gebruiksvoorwerpen van glas.

Het was dus geen kleine ambachtelijke werkplaats, maar een echte economische onderneming binnen de landgoederen van Poręba Wielka.

De glasproductie maakte deel uit van een veel groter economisch systeem. In Poręba Wielka waren in die periode onder andere ook:

• een potażarnia – potas-/loogziederij voor de glasproductie
• een brouwerij
• molens
• een folusz/wolverwerkingsbedrijf
• houtbedrijven
• later ook een papiermakerij.

De plaatselijke schoolgeschiedenis noemt de glasblazerij zelfs als het belangrijkste industriële bedrijf van Poręba.

De oude glasblazerij lag niet zomaar ergens in Poręba Wielka, maar in het gebied Koninki/Hucisko, diep in het dal richting Turbacz.

Volgens de historische beschrijving werden er zelfs na de Tweede Wereldoorlog nog stukjes glasslak uit de grond geploegd. Dat is bijzonder interessant, want zulke resten kunnen helpen om de exacte plaats van de ovens en gebouwen archeologisch te bepalen.

En er is nog een mooi literair verband: Władysław Orkan situeerde delen van zijn roman W Roztokach juist op de plek van Hucisko en de voormalige glasblazerij.

📍 Waar stond de eerste huta?

De historische bron zegt dat de oude glasblazerij vóór 1698 stond:

„w górze doliny potoku Turbacz”
oftewel: in het bovenste gedeelte van de vallei van de Turbacz-beek.

In 1698 werd de glasblazerij opnieuw opgebouwd op de plaats die tegenwoordig Hucisko heet, nadat de oude gebouwen door een brand waren verwoest. De naam Stara Huta bleef vervolgens verbonden aan de plaats van de oude glasblazerij, en wordt ook gebruikt voor een deel van de Turbacz-beek en de vallei.

En hier wordt het echt interessant: Stara Huta bestaat nog steeds als officiële geografische naam. De Poolse nationale geografische databank (PRNG/Geoportal) registreert Stara Huta als een fysisch-geografische plaats binnen Poręba Wielka.

Nog belangrijker: het Gorczański Park Narodowy geeft voor de polana Stara Huta de coördinaten:

49°34′34″ N, 20°06′07″ E
hoogte: circa 763 meter.

Dat is dus een concrete locatie die we aan de historische glasblazerij kunnen koppelen.

🗺️ De twee locaties naast elkaar

De huidige wandelroute van het Gorczański Park Narodowy loopt zelfs officieel van leśniczówka Hucisko naar Stara Huta in de vallei van de potok Turbacz.

De toeristische dienst van Małopolska geeft voor de huidige open plek Stara Huta:

49°34′34″ N, 20°06′05″ E
oftewel ongeveer 49.576201, 20.101577.
Hoogte: ongeveer 739 m.

En dit is geen toevallige plaatsnaam. De officiële informatie beschrijft expliciet dat hier in de 17e en 18e eeuw een glasblazerij (huta szkła) stond. Het complex bestond uit:

• het eigenlijke glasoven-/productiegebouw;
• een magazijn;
• woongebouwen voor de werknemers;
• en voorzieningen voor de productie van potas (potaż).

Het benodigde beukenhout werd uit het omliggende bos gehaald.

🗺️ Een bijzonder sterk bewijs

Er bestaat bovendien een Poolse wetenschappelijke studie over de glasindustrie in het Gorczański Park Narodowy. Daarin wordt Stara Huta als een afzonderlijke historische locatie genoemd:

49°34′34″ N, 20°06′07″ E, circa 763 m, een vochtige open plek in de vallei van de beek.

• De brouwerij (browar): Deze was strategisch gelegen nabij het administratieve hart van het landgoed en produceerde bier voor de lokale bevolking en de herbergen in de omliggende dorpen. 
• Hout en water: Net als de papierfabriek (papiernia) maakte de brouwerij dankbaar gebruik van het zuivere, stromende bergwater uit het Gorce-gebergte. Bovendien leverden de omliggende bossen overvloedig brandhout voor de brouwketels

• Lokaal karakter: Het bier was troebel, relatief laag in alcohol en licht zurig of kruidig van smaak. Omdat hop destijds duur was of lokaal in mindere mate aanwezig, voegde men vaak een mengsel van lokale kruiden (gruit) toe voor de smaak en houdbaarheid.
• Voor de herbergen: Het bier werd niet gebotteld zoals nu, maar in grote houten vaten direct geleverd aan de karczmy (de lokale herbergen en taveernes) op het landgoed van de graaf. In die tijd hadden adellijke heren het zogenaamde propinacja-recht: de lokale boeren en arbeiders waren wettelijk verplicht om hun alcohol uitsluitend te kopen in de herbergen van hún eigen landheer. Het bier uit deze brouwerij was dus een gegarandeerde bron van inkomsten voor de familie Lubomirski. 

• Het administratieve centrum: Poręba Wielka was de hoofdzetel van het hele landgoed (klucz porębski). De brouwerij (browar) en de latere distilleerderij (gorzelnia) stonden strategisch opgesteld rondom het centrale hof en de landerijen van de adellijke familie, dicht bij de samenvloeiing van de bergbeken. 
• Waarom daar? Net als bij de papierfabriek in Podobin was de locatie volledig afhankelijk van de natuur. De brouwerij had enorme hoeveelheden zuiver bergwater nodig en gigantische voorraden hout uit de dichte Gorce-bossen om de brouwketels dag en nacht te verhitten.

(Bovenstande foto is maar een voorstelling van hoe het zou kunnen geweest zijn.)

Volgens de officiële informatie van de gemeente Niedźwiedź bestond er al in de 17e eeuw een papiermakerij (papiernia). De gemeente geeft als periode:

1608–1730

Er werd daar boekpapier gemaakt — in het Pools omschreven als papier książkowy.

Dat betekent dat we spreken over een bedrijf dat meer dan 100 jaar vóór de industriële revolutie actief was.

Een historische studie over de streek vermeldt bovendien dat Niedźwiedź in deze periode een klein regionaal industriecentrum was met onder andere een molen, brouwerij en papiermakerij.

🏭 Wie richtte haar op?

De historische bronnen leggen een verband met Sebastian Lubomirski.

In 1607 kreeg hij het zogenaamde klucz porębski — een groot landgoed waartoe onder andere Niedźwiedź, Podobin en Poręba Wielka behoorden. Volgens de gemeentelijke studie stichtte Lubomirski vervolgens de papiermakerij, die tot ongeveer 1730 functioneerde.

De ontwikkeling zou ongeveer zo verlopen zijn:

1607 → Sebastian Lubomirski krijgt het landgoed
⬇
begin 17e eeuw → papiermakerij ontstaat
⬇
1608–1730 → productie van boekpapier
⬇
1730 → papiermakerij verdwijnt uit de bronnen
⬇
later → de naam Papiernia blijft als plaatsnaam bestaan

📍 Waar stond de papierfabriek?

De belangrijkste historische bron is een inventaris uit 1682. Daarin staat letterlijk dat de papiermakerij:

„Papiernia ta jest w polu na rzece za wsią Niedźwiedź nazwaną.”

Vrij vertaald: “Deze papiermakerij ligt in het veld, aan de rivier, achter het dorp Niedźwiedź.”

Dat is belangrijk, want een andere historische bron én de huidige gemeentelijke informatie plaatsen de papiermakerij in Podobin. De gemeente zegt dat de papiermakerij daar tussen 1608 en 1730 werkte en grijs en boekpapier produceerde, met het wapen van de Lubomirski's als watermerk.

En hier wordt de puzzel interessant:

Niedźwiedź → stroomafwaarts langs de Porębianka → Papiernia/Podobin

De huidige officiële plaatsnaam Papiernia is namelijk nog steeds een onderdeel van Podobin. De Poolse officiële geografische registratie vermeldt Papiernia als afzonderlijk gehucht/plaatsdeel van Podobin.

Bovendien ligt het huidige Podobin 334, waar tegenwoordig Apartamenty Papiernia gevestigd zijn, direct bij de Porębianka. De accommodatie beschrijft de rivier zelfs als direct naast het terrein.

🗺️ Voorlopige reconstructie

Ik zou de locatie daarom voorlopig niet midden in het huidige dorp Niedźwiedź zoeken, maar aan de Porębianka, ten noorden/noordoosten van het historische Niedźwiedź, in het huidige gebied Papiernia van Podobin.

Dat wordt ondersteund door de toeristische organisatie PTTK Małopolska: zij beschrijft dat de papiermakerij in 1608 werd gestart en dat het huidige spoor daarvan de naam Papiernia is, bij de grens met Podobin.

Er is zelfs een actuele kaart waarop je de ligging heel mooi kunt zien: Papiernia ligt aan de Porębianka, vlak boven Niedźwiedź.

De inventaris uit 1682 beschrijft de installatie zelf!

Er waren onder andere:

• een ruimte waar het papier werd gemaakt;
• een pers;
• een houten kuip voor de papiermassa;
• een afzonderlijk gebouw (stępnica);
• twee waterraderen;
• tien houten stampers;
• een droogruimte boven de installatie;
• draadvormen om het papier te scheppen.

• Vanaf 1710: De adellijke familie Sanguszko koopt het landgoed over.
• Vanaf 1760: De invloedrijke familie Wodzicki krijgt het gebied in handen. Zij heersten generaties lang over Niedźwiedź en Podobin en industrialiseerden de regio verder met zagerijen en textielmolens.

(De foto is maar een voorstelling hoe het zou kunnen geweest zijn.)

Een wandeling van Orkanówka door het landschap dat hem inspireerde

Er zijn plaatsen waar je niet alleen wandelt, maar waar je het gevoel krijgt dat iemand je voorging.

In Poręba Wielka, hoog boven het dorp, is dat gevoel bijzonder sterk. Hier liggen de wortels van Władysław Orkan. Hier werd hij geboren, hier groeide hij op en hier vond hij het landschap dat later een van de belangrijkste hoofdpersonen in zijn boeken zou worden.

Wie vandaag naar Orkanówka wandelt, loopt daarom niet zomaar naar een houten huis. Je loopt door het landschap van zijn jeugd, langs dezelfde hellingen, bossen en open plekken die hij kende. De Gorce die je vandaag ziet, zijn natuurlijk niet helemaal dezelfde als die van het einde van de negentiende eeuw. Maar de vorm van de bergen, de diepe dalen, de verspreide boerderijen en de bossen maken het mogelijk om je een voorstelling te maken van de wereld waarin Orkan leefde en schreef.

Dit is een wandeling waarbij het landschap eigenlijk het boek is.

1. Beginpunt: Poręba Wielka

Onze wandeling begint in Poręba Wielka, het grootste dorp van de gemeente Niedźwiedź.

Het dorp ligt uitgespreid over de hellingen van de Gorce, tussen ongeveer 510 en 700 meter hoogte. De naam Poręba verwijst naar de oude bosontginningen: plekken waar in het vroegere oerbos bomen werden gekapt en waar vervolgens bewoning en landbouw ontstonden.

Voor Orkan was dit geen abstract historisch landschap.

Dit was zijn thuis.

Hier werd op 27 november 1875 Franciszek Ksawery Smaciarz geboren, de jongen die later bekend zou worden onder zijn schrijversnaam Władysław Orkan. Hij groeide op in een arme boerenfamilie en kende daardoor van dichtbij het harde bestaan van de bergbevolking.

Als je hier rondkijkt, probeer dan niet alleen naar de mooie bergen te kijken.

Kijk ook naar de hellingen.

Naar de kleine stukken land.

Naar de verspreide huizen.

Naar de bossen die vroeger veel dichter bij het dagelijkse leven stonden.

Want achter het idyllische landschap zat een wereld van arbeid, armoede, geloof, tradities en afhankelijkheid.

Dat was de wereld die Orkan wilde laten zien.

2. Naar Zagronie – op weg naar Orkanówka

Vanaf Poręba Wielka gaat de wandeling omhoog richting het gehucht Zagronie.

Hier verandert het landschap geleidelijk.

De bebouwing wordt dunner en het uitzicht wordt ruimer. De hellingen openen zich en tussen de bomen verschijnen steeds opnieuw stukken van het Gorce-landschap.

Dit is het moment om langzamer te gaan lopen.

Orkan was geen schrijver die de bergen alleen als decor gebruikte. De Gorce waren voor hem onderdeel van zijn identiteit.

Het landschap bepaalde waar mensen woonden, hoe ze werkten en hoe ze zich verplaatsten.

Een berg was niet alleen een berg.

Een bos betekende hout.

Een weiland betekende vee.

Een beek betekende water.

Een helling betekende landbouwgrond die met veel moeite bewerkt moest worden.

En een winter kon het verschil betekenen tussen een moeilijke tijd en een rampzalig jaar.

Wanneer je vandaag door dit landschap loopt, zie je vooral schoonheid.

Orkan zag beide kanten.

De schoonheid én de strijd om te overleven.

3. De eerste blik op Orkanówka

Dan verschijnt het houten huis.

Orkanówka.

De villa werd tussen 1903 en 1906 gebouwd nadat Orkan voor zijn roman W Roztokach een honorarium had ontvangen. Het huis werd gebouwd in een stijl die aansloot bij de toen populaire Zakopane-stijl. Het ontwerp wordt verbonden met Andrzej Galica uit Zakopane, een vriend van Orkan.

Het huis staat op ongeveer 682 meter hoogte, boven Poręba Wielka.

En juist de ligging maakt een bezoek zo bijzonder.

Je staat hier niet in een stadscentrum.

Je staat midden in het landschap.

De oorspronkelijke eenvoudige familiehut van Orkan stond in de buurt van de huidige villa. De nieuwe woning was een grote verbetering, maar het was geen luxueus buitenverblijf. Het huis kende bouwproblemen en werd nooit volledig afgewerkt zoals oorspronkelijk bedoeld.

Toch werd dit de plaats waar Orkan leefde, dacht en schreef.

4. De laan van de tien esdoorns

Voordat je naar de woning gaat, wacht een klein maar bijzonder stukje geschiedenis.

Een laan van tien bergahorns leidt naar Orkanówka.

Orkan plantte deze bomen in 1917 als dank voor zijn veilige terugkeer uit de oorlog. Aan het begin van de laan staat een kleine votiefkapel met een beeld van Onze-Lieve-Vrouw van Lourdes, gesticht door zijn moeder.

Hier zou ik tijdens de wandeling even stoppen.

Niet om meteen foto's te maken.

Maar om te kijken.

De bomen staan als een soort groene toegangspoort tot de wereld van Orkan.

Je loopt letterlijk naar het huis van de schrijver toe.

En misschien is het juist hier dat de wandeling verandert van een gewone bergwandeling in een historische wandeling.

5. Orkanówka – het huis van de schrijver

Binnen in Orkanówka wordt het verhaal persoonlijk.

De woning bewaart herinneringen aan het leven en werk van Orkan en geeft een beeld van de manier waarop de schrijver in deze omgeving leefde. De inrichting en het gebouw zelf helpen om de afstand tussen de schrijver uit de geschiedenisboeken en de man die hier woonde kleiner te maken.

Probeer je voor te stellen dat je hier aan het begin van de twintigste eeuw naar buiten kijkt.

Geen moderne wegen.

Geen auto's.

Geen toeristische infrastructuur.

Geen wandelapps.

Geen telefoons.

Alleen de dorpen beneden, de weilanden, de bossen en de bergen.

En daarachter de wereld waaruit Orkan zijn verhalen haalde.

Hij hoefde niet ver te reizen om inspiratie te vinden.

Zijn inspiratie lag letterlijk voor zijn deur.

6. Kijk vanuit zijn raam

Dit is misschien wel het belangrijkste moment van de wandeling.

Ga buiten staan en kijk naar het landschap.

Niet alleen naar de hoogste berg.

Kijk naar de hele omgeving.

De verspreide huizen van Poręba Wielka.

De hellingen.

De bossen.

De open weiden.

De donkere stroken waar de berghellingen omhooglopen.

En probeer je voor te stellen hoe dit landschap er rond 1900 uitzag.

De basisvorm is nog altijd herkenbaar.

Dat is precies wat deze wandeling zo bijzonder maakt.

De gebouwen veranderen.

De wegen veranderen.

De landbouw verandert.

Maar de bergen blijven.

7. De Pustka – het landschap boven Orkanówka

Boven Orkanówka ligt de Pustka, een open top die volgens de beschrijving van de toeristische route een belangrijke inspiratiebron voor Orkan vormde.

Dit is een plek waar je de schrijver misschien nog het beste kunt begrijpen.

Orkan hoefde hier geen landschap te verzinnen.

Hij hoefde het alleen maar te observeren.

De wolken die over de bergkam trekken.

De mist die plotseling tussen de bomen verschijnt.

De zon die in de ochtend over de heuvels komt.

De donkere bossen bij slecht weer.

De stilte.

En het geluid van water in de beekdalen.

Voor iemand die hier geboren en opgegroeid was, waren dit geen toeristische attracties.

Het was het dagelijkse leven.

8. Van landschap naar mensen

Wie Orkan wil begrijpen, moet vervolgens weer naar beneden kijken.

Want achter iedere helling woonde een gezin.

De bevolking van deze streek bestond uit de Zagórzanie, een eigen bergcultuurgroep van de noordelijke Gorce en aangrenzende delen van de Beskid Wyspowy. Hun taal, klederdracht, muziek, gebruiken en manier van leven vormden een belangrijk onderdeel van de wereld die Orkan beschreef.

Dat blijkt ook uit het latere werk van het Museum van Władysław Orkan in Rabka-Zdrój. Het museum werd in 1929 naar Orkan genoemd en verzamelde vanaf het begin voorwerpen uit onder meer Poręba Wielka, Niedźwiedź en Konina. Het doel was niet alleen kunst verzamelen, maar ook de regionale cultuur en identiteit bewaren.

Orkan begreep dat een landschap zonder mensen maar half verteld is.

Daarom zijn zijn Gorce niet leeg.

Ze zijn gevuld met boeren, arbeiders, vrouwen, kinderen, herders, geestelijken en dorpsbewoners.

Mensen die dromen hadden.

Mensen die leden.

Mensen die probeerden vooruit te komen.

9. De weg naar het bos

Vanaf Orkanówka kun je verder wandelen richting het Gorce-landschap.

Een mooie mogelijkheid is aansluiting te zoeken bij het groene wandelpad van Niedźwiedź richting Turbacz. De volledige route vanaf de grens van het Gorce National Park bij Niedźwiedź naar de PTTK-berghut op Turbacz is ongeveer 7,6 kilometer en vraagt circa 3 uur en 30 minuten wandeltijd, met bijna 800 hoogtemeters stijgen. Orkanówka en het Wodzicki-park liggen onderweg.

Voor onze historische wandeling hoeft de hele route echter niet afgelegd te worden.

Het belangrijkste is juist om regelmatig stil te staan.

10. Het bos van Orkan

Wanneer je het bos binnengaat, verandert de sfeer.

Het geluid van de dorpen verdwijnt.

De bomen nemen het uitzicht weg.

Je ziet nog maar een klein deel van de omgeving.

Maar juist daardoor wordt de wandeling intiemer.

De Gorce zijn eeuwenlang verbonden geweest met hout, bosbouw, begrazing en berglandbouw. Voor de bewoners waren bossen tegelijkertijd bron van inkomsten, werk en grondstoffen én een natuurlijke grens waarachter de bergwereld begon.

Voor Orkan was het bos ook een plaats van verbeelding.

Hier kon de werkelijkheid overgaan in herinnering en verhaal.

Loop daarom eens een stukje zonder iets te zeggen.

Geen muziek.

Geen telefoon.

Alleen de geluiden van het bos.

Misschien begrijp je dan beter waarom iemand die hier geboren werd zijn hele leven verbonden kon blijven met deze bergen.

11. De beekdalen

Een van de mooiste dingen aan de Gorce is dat het landschap voortdurend verandert.

Een open helling gaat over in bos.

Een bos eindigt bij een weide.

Een weg volgt een beek.

En een klein dal opent zich plotseling naar een panorama.

Voor Orkan waren die dalen onderdeel van een levende wereld.

Water was belangrijk voor de dorpen en voor het dagelijkse bestaan.

De natuur was nooit helemaal gescheiden van de mens.

Dat idee loopt als een rode draad door de geschiedenis van de streek.

12. Verder naar Turbacz?

Wie van de wandeling een echte dagtocht wil maken, kan vanaf het gebied van Orkanówka verder richting Turbacz.

De groene route verbindt Niedźwiedź met de berghut op Turbacz en voert langs verschillende plaatsen die zowel landschappelijk als historisch interessant zijn.

Maar hier is een belangrijk verschil.

Je wandelt dan niet meer alleen door Orkans dorp.

Je wandelt de Gorce in.

En dat is misschien nog mooier.

Want Orkan zag zijn omgeving niet als een verzameling afzonderlijke plaatsen. De dorpen, bossen, weiden en bergkammen vormden samen één wereld.

13. Terug naar Poręba Wielka

Na de wandeling keren we terug naar Poręba Wielka.

En nu kijken we anders naar het dorp.

Aan het begin zagen we een bergdorp.

Nu zien we de geboortegrond van een schrijver.

Een dorp dat zijn naam gaf aan herinneringen.

Een landschap dat verhalen voortbracht.

En een gemeenschap waarvan de cultuur nog altijd zichtbaar is.

Dat is misschien de grootste kracht van deze wandeling.

Je bent niet alleen ergens geweest.

Je hebt geleerd hoe je ernaar kunt kijken.

14. Een wandeling die honderd jaar overbrugt

Orkan stierf in 1930.

Bijna een eeuw later lopen bezoekers nog altijd naar zijn huis.

Ze wandelen over dezelfde hellingen.

Ze kijken naar dezelfde bergen.

Ze horen het water in de dalen.

Ze zien de bossen.

En boven alles staat nog altijd hetzelfde Gorce-landschap.

Natuurlijk is de wereld veranderd.

Maar wanneer je op een open plek staat en naar de bergen kijkt, verdwijnt een deel van die afstand.

Daarom is Orkanówka meer dan een museum.

Het is een venster naar een verdwenen wereld.

En de wandeling ernaartoe is eigenlijk een bezoek aan die wereld.

Slot

Misschien is de mooiste manier om Orkan te bezoeken wel heel eenvoudig.

Ga naar Orkanówka.

Loop langzaam naar boven.

Kijk onderweg niet alleen naar de bezienswaardigheden, maar naar de omgeving.

Kijk naar het dorp.

Naar de houten huizen.

Naar de velden.

Naar de bossen.

Naar de bergen.

En bedenk dan:

Hier keek Władysław Orkan ook.

Hier zag hij mensen werken.

Hier hoorde hij de streektaal.

Hier kende hij armoede en vreugde.

Hier zag hij hoe de seizoenen het leven bepaalden.

En hier ontdekte hij iets wat veel schrijvers hun hele leven zoeken:

een landschap dat een verhaal vertelt.

Wie vandaag door de Gorce van Poręba Wielka wandelt, kan dat verhaal nog altijd horen.

Niet in de vorm van woorden.

Maar in het landschap zelf.