Gorczański Park Narodowy

(bovenstaande afbeelding is ter illustratie en kan verschillen van de werkelijkheid)

de geschiedenis van het Gorczański Park Narodowy (Gorce Nationaal Park) is eigenlijk veel ouder dan 1981. De oprichting van het park was het eindpunt van bijna dertig jaar discussie over de bescherming van de Gorce. Het verhaal loopt bovendien rechtstreeks door Poręba Wielka, Koninki, Suhora en de landgoederen van de familie Wodzicki.

🌲 De geschiedenis van het Gorczański Park Narodowy

1. De Gorce vóór het nationale park

Lang voordat er sprake was van een nationaal park, waren de Gorce een landschap van bossen, bergweiden, dorpen en pastorale landbouw.

De bergen waren niet onbewoond. Vooral de hogere open plekken — de zogenaamde polany — werden eeuwenlang gebruikt door boeren en herders.

In de zomer trokken mensen met schapen en runderen naar de bergweiden. Daar ontstond de karakteristieke cultuur van de Gorce:

• houten szałasy (herdershutten);
• schapenhouderij;
• hooien van bergweiden;
• kaasproductie;
• tijdelijke zomerbewoning;
• paden tussen de dorpen en de bergweiden.

De Gorce waren lange tijd, na de Tatra's, een van de belangrijkste gebieden voor bergweide- en schapenhouderij in de Poolse Karpaten.

Dat betekent dat het landschap dat wij vandaag als "natuur" beschouwen, deels ook een door mensen gevormd cultuurlandschap is.

---

🌳 2. De eerste natuurbescherming: Wodzicki en Orkan

De familie Wodzicki bezat grote landgoederen in deze omgeving.

In hun bossen ontstond in 1927 een van de eerste belangrijke particuliere bosreservaten van de Poolse Karpaten.

Het reservaat kreeg de naam van de beroemde schrijver uit de Gorce:

Władysław Orkan.

Het besloeg aanvankelijk ongeveer 120 hectare.

Een van de initiatiefnemers was Adam Starzeński, beheerder van de Wodzicki-goederen en een vooraanstaand bosbouwer. Ook bosbouwkundige Tadeusz Świerz-Zaleski speelde een belangrijke rol.

Het reservaat was bijzonder omdat men hier niet simpelweg een mooi landschap wilde bewaren.

Men wilde vooral:

een zo natuurlijk mogelijk bergbos behouden.

In de jaren dertig werd het reservaat uitgebreid tot ongeveer 200 hectare.

---

🏔️ 3. Andere reservaten ontstaan

De gedachte om de Gorce te beschermen verspreidde zich.

In 1935 werd aan de zuidelijke hellingen van Lubań het 10 hectare grote reservaat "Modrzewie" opgericht.

Na de Tweede Wereldoorlog werd dit in 1948 opnieuw ingesteld.

In 1950 kwam er vervolgens een heel merkwaardig reservaat:

🦬 Gorczański Rezerwat Żubra

In de vallei van de Łopuszna werd een reservaat ingericht in verband met de poging om de Europese bizon opnieuw te introduceren.

Maar het experiment mislukte.

In 1953 stierven alle gehouden bizons als gevolg van een uitbraak van mond-en-klauwzeer, waarna het reservaat werd opgeheven.

In 1970 werd in hetzelfde gebied het reservaat Dolina Łopusznej opgericht, aanvankelijk 112 hectare groot en later uitgebreid.

---

🌲 4. Het grote probleem: de bossen worden bedreigd

Na de Tweede Wereldoorlog veranderde de situatie ingrijpend.

De vroegere particuliere en adellijke bosbezittingen werden grotendeels genationaliseerd.

De bossen kwamen onder beheer van de Lasy Państwowe, de Poolse Staatsbossen.

Tegelijkertijd nam de druk op de bossen toe.

Vooral in de jaren 60 en 70 werd steeds duidelijker dat grote delen van de natuurlijke bergbossen bescherming nodig hadden.

Wetenschappers, bosbouwers en natuurbeschermers begonnen daarom te pleiten voor één groot beschermd gebied.

---

📜 5. 1954 — het eerste grote plan

Een belangrijke naam hierbij is:

professor Stefan Michalik

Al in 1954 stelde hij voor om een groot deel van de Gorce onder een vorm van nationale bescherming te plaatsen.

Maar een nationaal park kwam er niet onmiddellijk.

Er waren verschillende belangen:

• natuurbescherming;
• bosbouw;
• lokale landbouw;
• houtproductie;
• toerisme;
• eigendomsrechten;
• regionale belangen.

Het zou nog bijna drie decennia duren.

---

📐 6. Drie verschillende plannen

In de jaren 60 en 70 werden verschillende ontwerpen gemaakt voor de omvang van het toekomstige park.

Plan 1 — Stanisław Smólski

Ongeveer:

13.000 hectare

Plan 2 — Jerzy Honowski

Ongeveer:

9.200 hectare

Plan 3 — Stefan Michalik

Ongeveer:

6.700 hectare

Uiteindelijk werd het kleinste plan als uitgangspunt genomen — en zelfs dat werd nog verder verkleind.

Dat is een belangrijk onderdeel van de geschiedenis.

Het nationale park dat in 1981 ontstond, was dus aanzienlijk kleiner dan wat natuurbeschermers oorspronkelijk wilden.

---

⚠️ 7. De strijd wordt in de jaren 70 dringend

In de tweede helft van de jaren zeventig werd de situatie steeds dringender.

Er was sprake van toenemende houtkap, onder andere in de vallei van de Kamienica.

De wetenschappelijke wereld begon daarom steeds harder te pleiten voor het nationale park.

In 1976 verklaarde het Comité voor Natuurbescherming en Natuurlijke Hulpbronnen van de Poolse Academie van Wetenschappen de oprichting van het Gorce Nationaal Park tot een prioriteit.

Ook toeristische en maatschappelijke organisaties zoals:

• Polskie Towarzystwo Leśne
• Liga Ochrony Przyrody
• Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze

zetten zich hiervoor in.

---

🏛️ 8. 1977 — politieke goedkeuring

In het communistische Polen was wetenschappelijke steun alleen niet voldoende.

Op 13 april 1977 nam het provinciale comité van de PZPR in Nowy Sącz een resolutie aan waarin de oprichting van het Gorce Nationaal Park werd gesteund.

Een commissie van het Ministerie van Bosbouw bezocht het toekomstige parkgebied vervolgens van 20 tot 23 april 1977.

Het leek erop dat het park misschien al in januari 1978 zou worden opgericht.

Maar dat gebeurde niet.

Belangenconflicten en bestuurlijke problemen zorgden voor verdere vertraging.

---

🌲 9. 1979 — een belangrijke tussenstap

Op 19 april 1979 werd het grote natuurreservaat Gorce opgericht.

Het was ongeveer 1.990 hectare groot.

Samen met de bestaande reservaten Turbacz en Dolina Łopusznej ontstond een beschermd gebied van ongeveer 2.422 hectare.

Dit was feitelijk al een soort voorloper van het toekomstige nationale park.

De meest waardevolle bossen waren nu in één groot beschermd complex samengebracht.

---

🎉 10. 1980–1981 — eindelijk het nationale park

Op 8 augustus 1980 ondertekende de Poolse regering het besluit tot oprichting van het Gorczański Park Narodowy.

Het oorspronkelijke oppervlak bedroeg:

5.908,44 hectare

En op:

1 januari 1981

begon het Gorczański Park Narodowy officieel te bestaan.

Het was toen het 14de nationale park van Polen en het vijfde in de Poolse Karpaten.

---

🏔️ Maar er zat een merkwaardige "fout" in

De natuurbeschermers waren blij dat het park er eindelijk was.

Maar tegelijkertijd was er teleurstelling.

Want de oorspronkelijke plannen waren veel groter.

En vooral:

Turbacz zelf lag buiten de oorspronkelijke parkgrens.

De hoogste berg van de Gorce — 1.310 meter — werd dus niet volledig opgenomen in het nationale park.

Dat klinkt vandaag vreemd.

Je zou verwachten dat juist de hoogste top beschermd zou worden.

Maar de uiteindelijke grenzen waren het resultaat van compromissen tussen verschillende belangen.

Ook vandaag ligt de top van Turbacz volgens de gegevens van het park buiten de formele parkgrenzen, hoewel het GPN wel gronden rond de top bezit of beheert.

---

🏡 11. En dan komt Poręba Wielka in het verhaal

Het park van de familie Wodzicki in Poręba Wielka kwam vanaf 1983 onder beheer van het Gorczański Park Narodowy.

Het is een soort enclave van ongeveer 19 hectare, ongeveer vijf kilometer van het belangrijkste parkgebied verwijderd.

Daar bevindt zich tegenwoordig ook de directie van het GPN en het educatiecentrum.

Dus wanneer je vandaag in Poręba Wielka door het oude Wodzicki-park loopt, loop je eigenlijk door een stukje van de geschiedenis van het nationale park.

De verbinding is prachtig:

Wodzicki-landgoed → natuurbescherming → Orkan-reservaat → Gorce-reservaten → nationaal park.

---

🐑 12. Het park kreeg een onverwacht probleem

Toen het GPN in 1981 werd opgericht, stonden er nog ongeveer 70 traditionele herdershutten op de bergweiden.

Maar precies in die periode begon het traditionele pastorale leven sterk achteruit te gaan.

De jaren 80 waren een keerpunt.

Steeds minder mensen trokken met hun kuddes naar de bergweiden.

Veel szałasy raakten daardoor ongebruikt.

Sommige werden afgebroken.

Andere vervielen of brandden af.

En dat leidde tot een paradox:

Het nationale park beschermde de natuur, maar zonder het traditionele maaien en begrazen veranderde die natuur óók.

De open bergweiden begonnen dicht te groeien met struiken en jonge bomen.

---

🌼 13. Waarom de bergweiden zo belangrijk zijn

Dit is een van de belangrijkste inzichten over het GPN.

De Gorce bestaan niet alleen uit oerbos.

De karakteristieke polany zijn ecologisch bijzonder waardevol.

Ze zijn in belangrijke mate ontstaan en eeuwenlang onderhouden door menselijke landbouw.

Door jaarlijks te maaien of te laten grazen blijven ze open.

Daar groeien planten die in dicht bos niet kunnen leven.

Ook insecten, vogels en andere dieren profiteren ervan.

Daarom begon het park vanaf het einde van de jaren 90 steeds meer aandacht te besteden aan het herstel van deze traditionele landschappen.

---

🐑 14. Terugkeer van de schapen

Een prachtig voorbeeld is Polana Wzorowa.

Het GPN kocht deze polana in 2002 met de aanwezige gebouwen.

In 2003 begon daar opnieuw een vorm van culturele begrazing met schapen.

Het doel is niet alleen landbouw.

Het is natuurbeheer.

De schapen helpen het oude open landschap in stand te houden.

Daarmee probeert het park dus een stukje van het landschap terug te brengen zoals het eeuwenlang door de bergbewoners werd onderhouden.

---

🌲 15. Wat beschermt het park?

Het belangrijkste doel is de bescherming van de Karpatendennenbossen en andere natuurlijke bergbossen.

Je vindt er onder andere:

• beuken;
• fijnsparren;
• zilversparren;
• esdoorns;
• bergweiden;
• brongebieden;
• bergbeekjes;
• moerassige gebieden;
• rotsachtige plekken.

Maar ook de dierenwereld is bijzonder rijk.

Denk aan:

🦌 edelherten
🐗 wilde zwijnen
🐻 bruine beren
🐺 wolven
🐱 lynxen
🦅 roofvogels
🦉 uilen
🦎 salamanders en andere amfibieën

De salamandra plamista, de vuursalamander, is zelfs een van de dieren die sterk met de Gorce worden geassocieerd.

---

🌍 16. 1997 — uitbreiding

De grenzen werden later aangepast.

Een belangrijke wijziging kwam in 1997, toen de Raad van Ministers nieuwe grenzen vaststelde.

De oppervlakte die in de huidige officiële grensbeschrijving wordt genoemd bedraagt ongeveer 7.019 hectare; door latere administratieve correcties bedraagt de feitelijke oppervlakte binnen die grenzen volgens het park ongeveer 7.037,56 hectare. Daarnaast bezit of beheert het GPN nog circa 19,7 hectare buiten de formele grenzen.

Daarom kom je verschillende cijfers tegen, zoals 7.030 ha, 7.019 ha of circa 7.038 ha. Het verschil komt vooral door de gebruikte grens- en perceelgegevens.

---

🌿 17. 2004 — Europa kijkt mee

In 2004 werden de Gorce opgenomen in het Europese Natura 2000-netwerk.

Daarmee kreeg de natuur van de Gorce ook op Europees niveau erkenning als belangrijk gebied voor het behoud van biodiversiteit.

---

🏛️ 18. Het park en Poręba Wielka vandaag

Vandaag ligt de directie van het Gorczański Park Narodowy in Poręba Wielka.

En dat is geen toeval.

De directie bevindt zich in het historische Wodzicki-landgoedpark.

In een voormalige bijgebouw/officijn van het landgoed bevindt zich het Ośrodek Edukacyjny GPN, het educatiecentrum van het park.

Dat maakt Poręba Wielka eigenlijk een ideale plaats om de geschiedenis van de Gorce te begrijpen.

Je kunt daar verschillende lagen van de geschiedenis bijna naast elkaar leggen:

Wodzicki-familie
↓
landgoed en bosbeheer
↓
Orkan-reservaat 1927
↓
natuurbescherming 20e eeuw
↓
Gorce Nationaal Park 1981
↓
moderne natuur- en landschapsbescherming

---

🗺️ En waar past Koninki en Suhora hierin?

Heel mooi eigenlijk.

Als je jouw hele gebied rond Poręba Wielka – Koninki – Suhora bekijkt, zie je drie verschillende historische werelden samenkomen:

🏡 Poręba Wielka

Het oude Wodzicki-landgoed, landbouw, bosbeheer en de eerste natuurbescherming.

🏔️ Koninki

Het bergdorp, landbouw, toerisme, wandelroutes en later wintersport.

🔭 Suhora

De moderne wetenschappelijke wereld: het astronomisch observatorium, gebouwd in 1986–1987.

En daaromheen:

🌲 Gorczański Park Narodowy

De bescherming van het natuurlijke én culturele landschap van de Gorce.

Dat is eigenlijk een ongelooflijk mooi verhaal van één relatief klein gebied.

---

🕰️ De hele geschiedenis in één tijdlijn

🌄 Het mooiste aan deze geschiedenis

Het Gorce Nationaal Park is dus niet simpelweg een stuk bos dat in 1981 een hek kreeg.

Het huidige landschap is het resultaat van eeuwen menselijke activiteit, daarna bijna een eeuw natuurbescherming en uiteindelijk de oprichting van het nationale park.