(De foto is maar een voorstelling hoe het zou kunnen geweest zijn.)

Een wandeling van Orkanówka door het landschap dat hem inspireerde

Er zijn plaatsen waar je niet alleen wandelt, maar waar je het gevoel krijgt dat iemand je voorging.

In Poręba Wielka, hoog boven het dorp, is dat gevoel bijzonder sterk. Hier liggen de wortels van Władysław Orkan. Hier werd hij geboren, hier groeide hij op en hier vond hij het landschap dat later een van de belangrijkste hoofdpersonen in zijn boeken zou worden.

Wie vandaag naar Orkanówka wandelt, loopt daarom niet zomaar naar een houten huis. Je loopt door het landschap van zijn jeugd, langs dezelfde hellingen, bossen en open plekken die hij kende. De Gorce die je vandaag ziet, zijn natuurlijk niet helemaal dezelfde als die van het einde van de negentiende eeuw. Maar de vorm van de bergen, de diepe dalen, de verspreide boerderijen en de bossen maken het mogelijk om je een voorstelling te maken van de wereld waarin Orkan leefde en schreef.

Dit is een wandeling waarbij het landschap eigenlijk het boek is.

1. Beginpunt: Poręba Wielka

Onze wandeling begint in Poręba Wielka, het grootste dorp van de gemeente Niedźwiedź.

Het dorp ligt uitgespreid over de hellingen van de Gorce, tussen ongeveer 510 en 700 meter hoogte. De naam Poręba verwijst naar de oude bosontginningen: plekken waar in het vroegere oerbos bomen werden gekapt en waar vervolgens bewoning en landbouw ontstonden.

Voor Orkan was dit geen abstract historisch landschap.

Dit was zijn thuis.

Hier werd op 27 november 1875 Franciszek Ksawery Smaciarz geboren, de jongen die later bekend zou worden onder zijn schrijversnaam Władysław Orkan. Hij groeide op in een arme boerenfamilie en kende daardoor van dichtbij het harde bestaan van de bergbevolking.

Als je hier rondkijkt, probeer dan niet alleen naar de mooie bergen te kijken.

Kijk ook naar de hellingen.

Naar de kleine stukken land.

Naar de verspreide huizen.

Naar de bossen die vroeger veel dichter bij het dagelijkse leven stonden.

Want achter het idyllische landschap zat een wereld van arbeid, armoede, geloof, tradities en afhankelijkheid.

Dat was de wereld die Orkan wilde laten zien.

2. Naar Zagronie – op weg naar Orkanówka

Vanaf Poręba Wielka gaat de wandeling omhoog richting het gehucht Zagronie.

Hier verandert het landschap geleidelijk.

De bebouwing wordt dunner en het uitzicht wordt ruimer. De hellingen openen zich en tussen de bomen verschijnen steeds opnieuw stukken van het Gorce-landschap.

Dit is het moment om langzamer te gaan lopen.

Orkan was geen schrijver die de bergen alleen als decor gebruikte. De Gorce waren voor hem onderdeel van zijn identiteit.

Het landschap bepaalde waar mensen woonden, hoe ze werkten en hoe ze zich verplaatsten.

Een berg was niet alleen een berg.

Een bos betekende hout.

Een weiland betekende vee.

Een beek betekende water.

Een helling betekende landbouwgrond die met veel moeite bewerkt moest worden.

En een winter kon het verschil betekenen tussen een moeilijke tijd en een rampzalig jaar.

Wanneer je vandaag door dit landschap loopt, zie je vooral schoonheid.

Orkan zag beide kanten.

De schoonheid én de strijd om te overleven.

3. De eerste blik op Orkanówka

Dan verschijnt het houten huis.

Orkanówka.

De villa werd tussen 1903 en 1906 gebouwd nadat Orkan voor zijn roman W Roztokach een honorarium had ontvangen. Het huis werd gebouwd in een stijl die aansloot bij de toen populaire Zakopane-stijl. Het ontwerp wordt verbonden met Andrzej Galica uit Zakopane, een vriend van Orkan.

Het huis staat op ongeveer 682 meter hoogte, boven Poręba Wielka.

En juist de ligging maakt een bezoek zo bijzonder.

Je staat hier niet in een stadscentrum.

Je staat midden in het landschap.

De oorspronkelijke eenvoudige familiehut van Orkan stond in de buurt van de huidige villa. De nieuwe woning was een grote verbetering, maar het was geen luxueus buitenverblijf. Het huis kende bouwproblemen en werd nooit volledig afgewerkt zoals oorspronkelijk bedoeld.

Toch werd dit de plaats waar Orkan leefde, dacht en schreef.

4. De laan van de tien esdoorns

Voordat je naar de woning gaat, wacht een klein maar bijzonder stukje geschiedenis.

Een laan van tien bergahorns leidt naar Orkanówka.

Orkan plantte deze bomen in 1917 als dank voor zijn veilige terugkeer uit de oorlog. Aan het begin van de laan staat een kleine votiefkapel met een beeld van Onze-Lieve-Vrouw van Lourdes, gesticht door zijn moeder.

Hier zou ik tijdens de wandeling even stoppen.

Niet om meteen foto's te maken.

Maar om te kijken.

De bomen staan als een soort groene toegangspoort tot de wereld van Orkan.

Je loopt letterlijk naar het huis van de schrijver toe.

En misschien is het juist hier dat de wandeling verandert van een gewone bergwandeling in een historische wandeling.

5. Orkanówka – het huis van de schrijver

Binnen in Orkanówka wordt het verhaal persoonlijk.

De woning bewaart herinneringen aan het leven en werk van Orkan en geeft een beeld van de manier waarop de schrijver in deze omgeving leefde. De inrichting en het gebouw zelf helpen om de afstand tussen de schrijver uit de geschiedenisboeken en de man die hier woonde kleiner te maken.

Probeer je voor te stellen dat je hier aan het begin van de twintigste eeuw naar buiten kijkt.

Geen moderne wegen.

Geen auto's.

Geen toeristische infrastructuur.

Geen wandelapps.

Geen telefoons.

Alleen de dorpen beneden, de weilanden, de bossen en de bergen.

En daarachter de wereld waaruit Orkan zijn verhalen haalde.

Hij hoefde niet ver te reizen om inspiratie te vinden.

Zijn inspiratie lag letterlijk voor zijn deur.

6. Kijk vanuit zijn raam

Dit is misschien wel het belangrijkste moment van de wandeling.

Ga buiten staan en kijk naar het landschap.

Niet alleen naar de hoogste berg.

Kijk naar de hele omgeving.

De verspreide huizen van Poręba Wielka.

De hellingen.

De bossen.

De open weiden.

De donkere stroken waar de berghellingen omhooglopen.

En probeer je voor te stellen hoe dit landschap er rond 1900 uitzag.

De basisvorm is nog altijd herkenbaar.

Dat is precies wat deze wandeling zo bijzonder maakt.

De gebouwen veranderen.

De wegen veranderen.

De landbouw verandert.

Maar de bergen blijven.

7. De Pustka – het landschap boven Orkanówka

Boven Orkanówka ligt de Pustka, een open top die volgens de beschrijving van de toeristische route een belangrijke inspiratiebron voor Orkan vormde.

Dit is een plek waar je de schrijver misschien nog het beste kunt begrijpen.

Orkan hoefde hier geen landschap te verzinnen.

Hij hoefde het alleen maar te observeren.

De wolken die over de bergkam trekken.

De mist die plotseling tussen de bomen verschijnt.

De zon die in de ochtend over de heuvels komt.

De donkere bossen bij slecht weer.

De stilte.

En het geluid van water in de beekdalen.

Voor iemand die hier geboren en opgegroeid was, waren dit geen toeristische attracties.

Het was het dagelijkse leven.

8. Van landschap naar mensen

Wie Orkan wil begrijpen, moet vervolgens weer naar beneden kijken.

Want achter iedere helling woonde een gezin.

De bevolking van deze streek bestond uit de Zagórzanie, een eigen bergcultuurgroep van de noordelijke Gorce en aangrenzende delen van de Beskid Wyspowy. Hun taal, klederdracht, muziek, gebruiken en manier van leven vormden een belangrijk onderdeel van de wereld die Orkan beschreef.

Dat blijkt ook uit het latere werk van het Museum van Władysław Orkan in Rabka-Zdrój. Het museum werd in 1929 naar Orkan genoemd en verzamelde vanaf het begin voorwerpen uit onder meer Poręba Wielka, Niedźwiedź en Konina. Het doel was niet alleen kunst verzamelen, maar ook de regionale cultuur en identiteit bewaren.

Orkan begreep dat een landschap zonder mensen maar half verteld is.

Daarom zijn zijn Gorce niet leeg.

Ze zijn gevuld met boeren, arbeiders, vrouwen, kinderen, herders, geestelijken en dorpsbewoners.

Mensen die dromen hadden.

Mensen die leden.

Mensen die probeerden vooruit te komen.

9. De weg naar het bos

Vanaf Orkanówka kun je verder wandelen richting het Gorce-landschap.

Een mooie mogelijkheid is aansluiting te zoeken bij het groene wandelpad van Niedźwiedź richting Turbacz. De volledige route vanaf de grens van het Gorce National Park bij Niedźwiedź naar de PTTK-berghut op Turbacz is ongeveer 7,6 kilometer en vraagt circa 3 uur en 30 minuten wandeltijd, met bijna 800 hoogtemeters stijgen. Orkanówka en het Wodzicki-park liggen onderweg.

Voor onze historische wandeling hoeft de hele route echter niet afgelegd te worden.

Het belangrijkste is juist om regelmatig stil te staan.

10. Het bos van Orkan

Wanneer je het bos binnengaat, verandert de sfeer.

Het geluid van de dorpen verdwijnt.

De bomen nemen het uitzicht weg.

Je ziet nog maar een klein deel van de omgeving.

Maar juist daardoor wordt de wandeling intiemer.

De Gorce zijn eeuwenlang verbonden geweest met hout, bosbouw, begrazing en berglandbouw. Voor de bewoners waren bossen tegelijkertijd bron van inkomsten, werk en grondstoffen én een natuurlijke grens waarachter de bergwereld begon.

Voor Orkan was het bos ook een plaats van verbeelding.

Hier kon de werkelijkheid overgaan in herinnering en verhaal.

Loop daarom eens een stukje zonder iets te zeggen.

Geen muziek.

Geen telefoon.

Alleen de geluiden van het bos.

Misschien begrijp je dan beter waarom iemand die hier geboren werd zijn hele leven verbonden kon blijven met deze bergen.

11. De beekdalen

Een van de mooiste dingen aan de Gorce is dat het landschap voortdurend verandert.

Een open helling gaat over in bos.

Een bos eindigt bij een weide.

Een weg volgt een beek.

En een klein dal opent zich plotseling naar een panorama.

Voor Orkan waren die dalen onderdeel van een levende wereld.

Water was belangrijk voor de dorpen en voor het dagelijkse bestaan.

De natuur was nooit helemaal gescheiden van de mens.

Dat idee loopt als een rode draad door de geschiedenis van de streek.

12. Verder naar Turbacz?

Wie van de wandeling een echte dagtocht wil maken, kan vanaf het gebied van Orkanówka verder richting Turbacz.

De groene route verbindt Niedźwiedź met de berghut op Turbacz en voert langs verschillende plaatsen die zowel landschappelijk als historisch interessant zijn.

Maar hier is een belangrijk verschil.

Je wandelt dan niet meer alleen door Orkans dorp.

Je wandelt de Gorce in.

En dat is misschien nog mooier.

Want Orkan zag zijn omgeving niet als een verzameling afzonderlijke plaatsen. De dorpen, bossen, weiden en bergkammen vormden samen één wereld.

13. Terug naar Poręba Wielka

Na de wandeling keren we terug naar Poręba Wielka.

En nu kijken we anders naar het dorp.

Aan het begin zagen we een bergdorp.

Nu zien we de geboortegrond van een schrijver.

Een dorp dat zijn naam gaf aan herinneringen.

Een landschap dat verhalen voortbracht.

En een gemeenschap waarvan de cultuur nog altijd zichtbaar is.

Dat is misschien de grootste kracht van deze wandeling.

Je bent niet alleen ergens geweest.

Je hebt geleerd hoe je ernaar kunt kijken.

14. Een wandeling die honderd jaar overbrugt

Orkan stierf in 1930.

Bijna een eeuw later lopen bezoekers nog altijd naar zijn huis.

Ze wandelen over dezelfde hellingen.

Ze kijken naar dezelfde bergen.

Ze horen het water in de dalen.

Ze zien de bossen.

En boven alles staat nog altijd hetzelfde Gorce-landschap.

Natuurlijk is de wereld veranderd.

Maar wanneer je op een open plek staat en naar de bergen kijkt, verdwijnt een deel van die afstand.

Daarom is Orkanówka meer dan een museum.

Het is een venster naar een verdwenen wereld.

En de wandeling ernaartoe is eigenlijk een bezoek aan die wereld.

Slot

Misschien is de mooiste manier om Orkan te bezoeken wel heel eenvoudig.

Ga naar Orkanówka.

Loop langzaam naar boven.

Kijk onderweg niet alleen naar de bezienswaardigheden, maar naar de omgeving.

Kijk naar het dorp.

Naar de houten huizen.

Naar de velden.

Naar de bossen.

Naar de bergen.

En bedenk dan:

Hier keek Władysław Orkan ook.

Hier zag hij mensen werken.

Hier hoorde hij de streektaal.

Hier kende hij armoede en vreugde.

Hier zag hij hoe de seizoenen het leven bepaalden.

En hier ontdekte hij iets wat veel schrijvers hun hele leven zoeken:

een landschap dat een verhaal vertelt.

Wie vandaag door de Gorce van Poręba Wielka wandelt, kan dat verhaal nog altijd horen.

Niet in de vorm van woorden.

Maar in het landschap zelf.