Waar Władysław Orkan zijn Gorce zag
(De foto is maar een voorstelling hoe het zou kunnen geweest zijn.)
De schrijver die zijn bergen nooit verliet
Wie vandaag door Poręba Wielka wandelt, ziet een rustig dorp aan de voet van de Gorce. Houten huizen liggen verspreid over de hellingen, beekjes zoeken hun weg door de valleien en boven alles rijzen de beboste bergen op.
Het landschap lijkt onveranderd.
Maar wie hier aan het begin van de twintigste eeuw had rondgelopen, zou een veel armer en harder leven hebben gezien. Wegen waren moeilijk begaanbaar, landbouwgrond was schaars en veel gezinnen leefden dicht bij de grens van armoede. De bergen waren tegelijk hun thuis, hun werkplaats en hun wereld.
In die wereld werd Władysław Orkan geboren.
En misschien is dat de beste manier om hem te begrijpen.
Niet als een schrijver die toevallig uit Poręba Wielka kwam, maar als een man die zijn hele leven probeerde te begrijpen wat deze bergen met mensen deden – en wat mensen met deze bergen deden.
Het officiële Władysław Orkan Museum noemt hem de "piewca gorczańskiego pejzażu", de dichter/zanger van het Gorce-landschap. Dat is een bijzonder treffende omschrijving.
Poręba Wielka – de wereld van zijn jeugd
Władysław Orkan werd in 1875 geboren in Poręba Wielka.
Zijn eigenlijke naam was Franciszek Ksawery Smaciarz. Later koos hij het pseudoniem Władysław Orkan, waaronder hij bekend zou worden als schrijver.
Zijn jeugd speelde zich af in een streek waar de natuur nooit ver weg was.
De Gorce waren geen achtergronddecor zoals voor een moderne toerist.
Voor de mensen van Poręba betekenden de bergen:
bos, hout, weilanden, landbouw, vee, sneeuw, regen, armoede, gevaar en voedsel.
Een berghelling was geen mooi uitzicht.
Het was grond die bewerkt moest worden.
Een bos was geen recreatiegebied.
Het was een bron van brandhout, timmerhout en inkomsten.
Een beek was geen toeristische attractie.
Het was water voor mens en dier en energie voor molens.
Juist deze wereld zou later een belangrijk onderwerp in Orkans werk worden.
Hij schreef niet over een verre wereld
Dat is misschien het belangrijkste wanneer je Orkan vandaag leest.
Hij schreef over zijn eigen mensen.
Over boeren.
Over arme gezinnen.
Over arbeiders.
Over mensen die probeerden vooruit te komen.
Over de tegenstelling tussen rijk en arm.
Over de invloed van natuur en landschap.
Over de traditionele cultuur van de bergbevolking.
Zijn verhalen en romans zijn daardoor niet alleen literatuur. Ze zijn ook een soort sociaal document van de Gorce.
Hij gaf de mensen die in de officiële geschiedschrijving vaak nauwelijks genoemd werden een stem.
De boer die ploegde.
De vrouw die het huishouden draaiende hield.
De herder.
De arme dorpsbewoner.
De mens die afhankelijk was van het landgoed.
De bergbewoner die de winter moest zien door te komen.
Dat maakt Orkan zo belangrijk voor de geschiedenis van Niedźwiedź en Poręba Wielka.
De Gorce als hoofdpersonage
Bij Orkan zijn de bergen eigenlijk meer dan decor.
De Gorce leven mee in zijn verhalen.
De bossen kunnen dreigend zijn.
De bergen kunnen vrijheid betekenen.
De winter kan hard en meedogenloos zijn.
De natuur kan voedsel geven, maar ook oogsten vernietigen.
Het landschap bepaalt waar mensen wonen, hoe ze werken en hoe ze zich verplaatsen.
Wie vandaag vanuit Poręba Wielka naar de berghellingen kijkt, kan zich daarom afvragen:
Wat zag Orkan toen hij hiernaar keek?
Hij zag waarschijnlijk niet alleen de schoonheid.
Hij zag ook het zware leven dat achter die schoonheid verborgen zat.
En precies dat onderscheid maakt zijn werk zo bijzonder.
Orkanówka – het huis waar de schrijver thuiskwam
Dat verhaal krijgt een tastbare vorm in Orkanówka, het huis van Władysław Orkan in Poręba Wielka.
Voor bezoekers is het vandaag een museum en monument.
Maar probeer tijdens een bezoek niet alleen te kijken naar het gebouw.
Kijk ook naar de ligging.
Het huis staat niet toevallig hier.
Het ligt midden in het landschap dat Orkan kende, beschreef en liefhad.
De omgeving van het huis werd daardoor bijna onderdeel van zijn werk.
Orkan plantte een laan van bomen bij zijn woning. De bomen vormen nog altijd een herkenbaar element van de plek.
Wie hier wandelt, doet eigenlijk iets bijzonders:
je loopt door hetzelfde landschap waarin Orkan zelf liep.
1906 – een huis in de Gorce
Het huis van Orkan werd in het begin van de twintigste eeuw gebouwd en kwam in 1906 gereed.
Het werd opgetrokken in een regionale bouwtraditie die sterk verbonden was met de houten architectuur van de Poolse bergen.
Orkan was daarmee niet zomaar een inwoner van Poręba.
Hij koos er bewust voor om hier te wonen.
Hij had inmiddels als schrijver bekendheid gekregen, maar zijn band met zijn geboortestreek bleef sterk.
Het huis werd een plaats waar hij kon schrijven, ontvangen en leven.
Vandaag maakt juist die ligging Orkanówka zo bijzonder.
Je staat er niet alleen tegenover een historisch huis.
Je staat midden in Orkans landschap.
Kijk eens door zijn ogen
Stel je voor dat je op een zonnige ochtend bij Orkanówka naar buiten komt.
Voor je liggen de hellingen.
Beneden liggen de huizen van Poręba Wielka.
Verderop liggen de bossen.
Daarachter rijzen de Gorce.
De beekjes liggen in de dalen.
In de verte verdwijnen de bergkammen achter elkaar.
Een moderne toerist denkt misschien:
"Wat een prachtig uitzicht."
Orkan zag waarschijnlijk meer.
Hij zag de mensen die beneden woonden.
Hij kende hun dialect.
Hij kende hun armoede.
Hij kende hun gebruiken.
Hij kende hun werk.
Hij kende de families.
Hij wist wie eigenaar was van de grond en wie ervan afhankelijk was.
En hij wist hoe zwaar het leven kon zijn.
Daarom zou je kunnen zeggen:
Orkan keek naar hetzelfde landschap als wij, maar hij zag er veel meer in.
De stem van de Zagórzanie
Orkan was nauw verbonden met de cultuur van de Zagórzanie, de bergbevolking van het gebied rond de Gorce en het noordelijke deel van het Podhale-gebied.
Ook vandaag behoren Niedźwiedź, Poręba Wielka, Konina en Podobin tot het culturele gebied van de Zagórzanie. Het Władysław Orkan Museum verzamelde al in de jaren 1930 voorwerpen uit onder andere Poręba Wielka, Niedźwiedź, Konina en Podobin.
Dat is belangrijk.
Want Orkan zag niet alleen een landschap.
Hij zag een cultuur.
De taal.
De kleding.
De muziek.
De verhalen.
De gebruiken.
De huizen.
De manier waarop mensen met elkaar omgingen.
De kennis die van ouders op kinderen werd doorgegeven.
De taal van het dorp
Een van de dingen die Orkan bijzonder maakte, was zijn belangstelling voor de taal en manier van spreken van de mensen uit zijn streek.
Voor een buitenstaander kan de Zagórzane-gwara – het lokale dialect – moeilijk te begrijpen zijn.
Maar voor Orkan was het de taal van zijn jeugd.
De taal die hij thuis hoorde.
De taal van de mensen om hem heen.
De taal van het landschap.
Dat verklaart ook waarom zijn werk zo sterk verbonden bleef met de streek.
Hij schreef niet alsof hij van buitenaf naar een exotisch berggebied keek.
Hij schreef van binnenuit.
"Pomór" – wanneer geschiedenis literatuur wordt
Een van de werken die bijzonder nauw verbonden zijn met de streek is Pomór.
Het verhaal verwijst naar de dramatische epidemieën die in de 19de eeuw de dorpen aan de voet van de Gorce troffen.
In 1847 werd Galicië getroffen door een bijzonder zware cholera-epidemie, voorafgegaan door honger en slechte levensomstandigheden.
Ook in de Gorce waren de gevolgen ernstig.
Het Gorczański Park Narodowy beschrijft hoe de herinnering aan deze gebeurtenissen in Orkans roman Pomór werd vastgelegd.
Hier zie je opnieuw hoe Orkan werkte.
Een historische gebeurtenis werd bij hem geen droge opsomming van jaartallen.
Hij maakte er een verhaal van over mensen.
Over angst.
Over honger.
Over ziekte.
Over verlies.
Over de manier waarop een gemeenschap reageert wanneer haar normale leven instort.
Orkan en de herinnering
Daarmee deed Orkan iets wat tegenwoordig door historici en musea nog steeds belangrijk wordt gevonden:
hij bewaarde herinneringen.
Niet alleen de geschiedenis van adellijke families.
Niet alleen oorlogen.
Niet alleen politieke gebeurtenissen.
Maar ook de geschiedenis van gewone mensen.
Het dagelijkse leven van het dorp.
De gewoonten.
De verhalen.
De taal.
De manier waarop een huis werd gebouwd.
De manier waarop mensen werkten.
De manier waarop ze feestvierden.
De manier waarop ze rouwden.
Dat is ook precies waarom het latere museum in Rabka Orkans naam kreeg.
In 1929 bezochten Zofia Sutorowska en Stanisław Dunin-Borkowski hem in Poręba Wielka. Zij vroegen hem toestemming om het nieuwe regionale museum in Rabka naar hem te noemen.
Orkan stemde toe en hielp bovendien mee nadenken over het gebied en de cultuur die het museum moest vertegenwoordigen.
Een schrijver die zijn streek niet vergat
Er bestaat een groot verschil tussen iemand die ergens geboren wordt en iemand die werkelijk verbonden blijft met zijn geboortegrond.
Orkan behoort tot die tweede categorie.
Hij kon schrijven over de wereld daarbuiten, maar zijn blik bleef steeds terugkeren naar de Gorce.
Dat komt misschien het mooiste tot uitdrukking in de gedachte die het museum aan hem verbindt:
blijf verbonden met je geboortegrond en geef iets terug aan de gemeenschap waaruit je bent voortgekomen.
Het museum gebruikt deze gedachte als een belangrijke inspiratiebron voor zijn werk rond het behoud van de regionale cultuur.
Orkanówka vandaag
Wanneer je vandaag Orkanówka bezoekt, krijg je daardoor meer dan een museumbezoek.
Je krijgt een ontmoeting met het landschap.
Bekijk het huis.
Bekijk de oude voorwerpen.
Bekijk de omgeving.
Loop door de bomenlaan.
Kijk naar de bergen.
En probeer vervolgens de streek te bekijken zoals Orkan dat deed.
Niet alleen als toerist.
Maar als iemand die zich afvraagt:
Wie wonen hier?
Hoe leefden zij?
Waarvan leefden zij?
Wat waren hun zorgen?
Welke tradities gaven zij door?
Dan begint Orkans wereld pas echt zichtbaar te worden.
De wandeling die Orkan achterna gaat
Een bijzonder mooie manier om zijn wereld te ervaren is te voet.
Het Gorczański Park Narodowy heeft wandel- en educatieve routes die expliciet verbonden zijn met Orkan en zijn verhouding tot het landschap. Een van de beschreven routes gaat vanuit Koninki over de Bukowina richting Turbaczyk en voert langs plaatsen die met Orkan verbonden zijn.
Ook het Museum van Orkan organiseerde een historische wandeling die de tocht uit 1929 naar Orkanówka opnieuw volgde.
In augustus 1929 trokken de oprichters van het regionale museum vanuit Rabka via Olszówka naar Poręba Wielka om Orkan te vragen zijn naam aan het nieuwe museum te verbinden. In 2021 werd deze tocht opnieuw georganiseerd, waarbij onderweg fragmenten uit Orkans werk werden gelezen.
Dat is misschien wel de meest passende manier om Orkan te leren kennen:
niet alleen lezen, maar wandelen.
De bergen die hetzelfde bleven
Meer dan negentig jaar na Orkans dood is er veel veranderd.
Er zijn moderne wegen.
Auto's rijden door de dorpen.
Huizen hebben elektriciteit, centrale verwarming en internet.
Toeristen komen naar de Gorce om te wandelen.
De landbouw is veranderd.
Het oude sociale systeem van het landgoed bestaat niet meer.
Maar wanneer je omhoog kijkt, zijn de bergen er nog.
De bossen zijn er nog.
De beekdalen zijn er nog.
De hellingen zijn er nog.
En vanaf Orkanówka kun je nog altijd begrijpen waarom deze streek zo'n enorme invloed op hem had.
Wat zag Orkan?
Misschien is dat uiteindelijk de mooiste vraag.
Wat zag Władysław Orkan wanneer hij naar zijn Gorce keek?
Hij zag geen toeristische bestemming.
Hij zag zijn thuis.
Hij zag de berg waarop een boer werkte.
Hij zag het bos waar hout werd gekapt.
Hij zag de rook uit een boerenwoning komen.
Hij hoorde de taal van de dorpsbewoners.
Hij kende hun vreugde en hun verdriet.
Hij zag de oude gebruiken verdwijnen onder invloed van de moderne tijd.
En tegelijkertijd zag hij de schoonheid van de bergen.
Dat dubbele beeld – schoonheid én hardheid – vormt de kern van zijn verbondenheid met de Gorce.
Vandaag kunnen wij hetzelfde doen
Wie vandaag in Poręba Wielka staat, kan proberen hetzelfde te doen.
Kijk eerst naar het panorama.
Daarna naar de huizen.
Daarna naar de mensen.
Daarna naar de oude bomen.
Daarna naar de bergen.
En realiseer je dat achter ieder uitzicht een geschiedenis schuilt.
Een oude boerderij vertelt over landbouw.
Een kapel vertelt over geloof.
Een oude boom vertelt over tijd.
Een beek vertelt over industrie.
Een bos vertelt over houtkap én verzet.
Een houten huis vertelt over Zagórzane cultuur.
En Orkanówka vertelt over een man die al deze elementen probeerde vast te leggen in woorden.
"De dichter van het Gorce-landschap"
Daarom is de bijnaam "piewca gorczańskiego pejzażu" zo treffend.
Orkan was niet simpelweg een schrijver uit Poręba Wielka.
Hij werd de schrijver die de Gorce een stem gaf.
Zijn werk maakte van het landschap een onderdeel van het verhaal.
De bergen werden meer dan bergen.
Ze werden een plaats waar mensen geboren werden, werkten, liefhadden, leden, droomden en stierven.
En misschien is dat precies wat je vandaag voelt wanneer je vanaf Orkanówka over Poręba Wielka kijkt.
Je kijkt naar een landschap.
Maar als je het verhaal kent, zie je ineens mensen.
Waar Orkan zijn Gorce zag
Ga daarom, als je in Niedźwiedź of Poręba Wielka bent, niet alleen naar Orkanówka om een oud houten huis te bekijken.
Ga erheen om even stil te staan.
Loop door de bomen.
Kijk naar de hellingen.
Luister naar het water.
Kijk hoe de huizen verspreid liggen over de vallei.
En kijk vooral naar de Gorce.
Want ergens tussen die bossen, weiden en bergkammen ligt het landschap dat Władysław Orkan zijn hele leven bij zich droeg.
Hij zag hier zijn jeugd.
Hij zag de armoede van de dorpen.
Hij zag de kracht van de mensen.
Hij zag een cultuur die dreigde te verdwijnen.
Maar bovenal zag hij zijn thuis.
En misschien kunnen wij, bijna een eeuw later, nog steeds proberen om even door zijn ogen naar dezelfde bergen te kijken.
Waar Władysław Orkan zijn Gorce zag, zien wij vandaag niet alleen bergen.
We zien een verhaal.
