Park podworski Wodzickich

(de foto is geen werkelijkheid maar een idee hoe het kon geweest zijn)

 

1. Waar ligt het park?

Het voormalige landgoed ligt in Poręba Wielka, tegenwoordig in de gemeente Niedźwiedź, in de powiat limanowski van de provincie Małopolskie.

Het park ligt:

• aan de voet van de berg Chabówka;
• op de zuidelijke hellingen van die berg;
• vlak bij de grens met Niedźwiedź;
• aan de weg van Mszana Dolna naar Koninki;
• in het noordelijke deel van de Gorce.

Het huidige historische park is ongeveer 19 hectare groot en vormt tegenwoordig een enclave van het Gorczański Park Narodowy. Het ligt ongeveer 5 km van het belangrijkste deel van het nationale park.

Dat is een belangrijk gegeven: wat je vandaag als "het park" ziet, is slechts het overgebleven historische hart van een veel groter voormalig dworski majątek, een landgoed met landbouw, bosbouw, visvijvers, ambachtelijke bedrijven en woongebouwen.

2. De voorgeschiedenis – vóór de Wodzicki's

Om het park te begrijpen moeten we terug naar de middeleeuwen.

Poręba Wielka bestond al lang voordat de familie Wodzicki hier kwam.

De eerste historische vermeldingen van Poręba Wielka dateren uit de 14e eeuw. Het gebied maakte aanvankelijk deel uit van bezittingen die verbonden waren met de cisterciënzerabdij van Szczyrzyc. Later kwam het onder koninklijk beheer en werd het als pachtgoed uitgegeven.

In de 16e eeuw werd Poręba onderdeel van het zogenaamde:

klucz porębski

Dat was geen enkel dorp, maar een groot complex van landgoederen.

Tot het klucz behoorden in verschillende perioden onder andere:

• Poręba Wielka
• Niedźwiedź
• Podobin
• Zawada
• Konina
• Mszana Górna
• Łostówka
• Łętowe
• Lubomierz
• en omliggende gebieden.

Poręba Wielka werd daardoor een belangrijk administratief centrum van het gebied.

3. De familie Pieniążek

In het begin van de 16e eeuw kwam het gebied in handen van de familie Pieniążek.

Dat gebeurde via het huwelijk van Beata Ratołdówna met Jan Pieniążek.

Hiermee begon een nieuwe fase in de ontwikkeling van Poręba.

De landerijen werden niet langer uitsluitend vanuit koninklijke of kerkelijke structuren beheerd, maar ontwikkelden zich steeds meer tot een groot adellijk landgoed.

In deze periode ontstonden ook de structuren die later het folwark zouden worden: een landbouwbedrijf dat rechtstreeks door de landheer werd geëxploiteerd.

---

4. De Lubomirski's komen in beeld

Een zeer belangrijke naam in de geschiedenis van Poręba is:

Sebastian Lubomirski.

Hij kreeg het Poręba-complex in de overgang van de 16e naar de 17e eeuw.

Volgens historische gegevens werd de overdracht in 1607 definitief gemaakt door een constitutionele beslissing van de Poolse Sejm. Daarmee veranderde het gebied van koninklijke pacht naar erfelijk bezit van de familie Lubomirski.

Vanaf deze periode werd Poręba een omvangrijk particulier landgoed.

En daar ontstaat ook de oorsprong van het latere dwor.

---

5. De eerste echte dwor van Poręba

Dit is een van de interessantste ontdekkingen.

We hoeven niet uitsluitend af te gaan op latere verhalen, want er bestaan 17e-eeuwse inventarissen.

De inventarissen van 1677 en 1690 beschrijven het landgoed behoorlijk gedetailleerd.

Er stonden toen onder andere:

• een dwor;
• een tweede woongebouw, het zogenaamde "stary";
• een kapel;
• keuken;
• bakkerij;
• brouwerij;
• landbouwgebouwen;
• stallen;
• opslagruimten;
• een boomgaard;
• visvijvers.

En vooral die vijvers zijn belangrijk.

6. De negen visvijvers

In de 17e eeuw lagen er in het landgoed meerdere vijvers.

De inventaris vermeldt maar liefst negen sadzawki.

Het doel wordt zelfs expliciet genoemd:

ze waren bedoeld om vis te bewaren voor het bezoek van de heer.

Dat vertelt ons iets over de functie van het landgoed.

Het was niet alleen een landbouwbedrijf.

Het was ook een residentieel landgoed, waar de eigenaar en zijn gasten konden verblijven.

De visvijvers waren onderdeel van de economische én representatieve structuur van het landgoed.

Het huidige vijversysteem is dus geen moderne toevoeging.

De GPN heeft kunnen aantonen dat het systeem van waterbekkens hier al in de tweede helft van de 17e eeuw bestond. De vijvers zijn bovendien herkenbaar op latere kaarten, waaronder de kadastrale kaart van 1848 en een kaart uit 1931.

---

7. Waar stond het oude dwor?

Hier wordt de geschiedenis bijzonder interessant.

Archeologisch en bouwkundig onderzoek van de overgebleven fundamenten heeft de onderzoekers van het GPN in staat gesteld de positie van het oude dwor te bepalen.

Het dwor stond ongeveer op dezelfde plaats als het laatste houten Wodzicki-dwor.

De huidige zichtbare fundamenten en stenen kelders zijn dus geen toevallige resten.

Ze bevatten waarschijnlijk de opeenvolgende geschiedenis van verschillende generaties gebouwen.

De tweede historische woonstructuur stond ongeveer op de plaats van de huidige wozownia – de koetsschuur. Ook daar komen de huidige kelderstructuren overeen met de beschrijving uit de 17e-eeuwse inventaris.

8. De kapel

Het landgoed beschikte bovendien over een eigen kapel.

Deze stond niet direct naast het dwor, maar in het lagere gedeelte van het park.

Een overdekte gang verbond de kapel met het dwor.

Dat is typisch voor een adellijk landgoed uit deze periode: de residentie, religieuze ruimte en economische gebouwen vormden samen één georganiseerd geheel.

---

9. Het folwark

Rond het woongebied lag het economische hart van het landgoed.

Daar stonden onder andere:

• een aparte keuken;
• een bakkerij;
• een brouwerij;
• stallen;
• schuren;
• opslaggebouwen;
• een woning voor de beheerder;
• landbouwvoorzieningen.

Er was bovendien een gumno: een grotendeels overdekte binnenplaats waarrond de bedrijfsgebouwen waren georganiseerd.

Het hele complex was omgeven door een eenvoudige omheining van houten palen/latten.

Daarnaast was er een boomgaard met geënte fruitbomen.

---

10. De Sanguszko-periode

In het begin van de 18e eeuw veranderde de eigenaar opnieuw.

Rond 1710 kwamen de goederen in handen van de familie Sanguszko.

Het is waarschijnlijk in de jaren 1730 dat belangrijke nieuwe gebouwen werden toegevoegd:

• een oficyna;
• een lamus podcieniowy.

De oficyna was een soort bijgebouw van de adellijke residentie, vaak gebruikt voor bewoning, administratie of gasten.

De lamus was een opslag-/nutsgebouw en had hier een bijzondere architectuur met een arcadeachtige onderbouw.

11. Een mogelijke manufactuur

Onder de oficyna bevonden zich twee grote kelderruimten.

De grootste was bijzonder groot en had een brede toegang in de zijwand.

De onderzoekers van GPN vermoeden dat hier mogelijk een dworską manufakturę, een soort landgoedwerkplaats of manufactuur, heeft gezeten.

Dat is interessant omdat het laat zien dat Poręba niet uitsluitend agrarisch was.

Het landgoed kende een combinatie van:

landbouw + bosbouw + ambacht + verwerking + handel.

---

12. De komst van de Wodzicki's

Nu komen we bij de familie die het park uiteindelijk zijn naam gaf.

De eerste Wodzicki die rechtstreeks met het landgoed verbonden werd was:

Piotr Wodzicki

1696–1770

Piotr was een invloedrijke Poolse edelman en politicus.

Hij had onder andere banden met koning Stanisław Leszczyński.

Hij verbleef zelfs enige tijd in ballingschap en keerde pas na de dood van koning August II in 1733 naar Polen terug.

In 1744–1752 was hij podczaszy krakowski, en later bekleedde hij andere hoge functies.

---

13. Hoe kwamen de Wodzicki's aan Poręba?

Dit gebeurde niet eenvoudig via een normale verkoop.

Sanguszko had schulden.

De goederen werden daarom aanvankelijk aan Piotr Wodzicki in een soort pand-/verpandingconstructie gegeven.

Piotr en zijn vrouw Konstancja sloten eerst een overeenkomst voor drie jaar en verlengden die vervolgens met nog eens drie jaar.

Na een aanzienlijke bijbetaling verkreeg Piotr uiteindelijk de eigendomsrechten.

De transactie werd in 1761 door koning August III bevestigd.

Daarmee begint de ongeveer twee eeuwen durende Wodzicki-periode van Poręba Wielka.

---

14. Poręba was voor de Wodzicki's vooral een economisch centrum

Dit is een nuance die vaak verloren gaat in populaire beschrijvingen.

De Wodzicki's woonden niet voortdurend in Poręba.

Vooral in de eerste generaties beschouwden zij het landgoed vooral als een belangrijke bron van inkomsten.

En die inkomsten waren aanzienlijk.

Het klucz wielkoporębski was zelfs het grootste landgoedcomplex van de Wodzicki's.

Het was ongeveer veertien keer groter dan hun hoofdzetel in Kościelniki.

Volgens GPN waren de inkomsten uit Poręba ongeveer twee keer zo hoog als die uit Kościelniki.

---

15. Hout was het grote geld

De Gorce leverden een enorme hoeveelheid hout.

Het landgoed exploiteerde daarom:

• bossen;
• zagerijen;
• houtverwerking;
• timmerbedrijven.

Er werden bijvoorbeeld vaten geproduceerd die gebruikt werden voor de zoutwinning en zoutopslag in Wieliczka en Bochnia.

Daarnaast waren er inkomsten uit:

• graan;
• zout;
• hout;
• glasproductie;
• andere bosproducten.

 

Dit sluit mooi aan bij de andere historische onderzoeken die we samen hebben gedaan naar de oude glasblazerij, zagerijen en potażownia in de omgeving.

---

16. De glasindustrie van het landgoed

Binnen het grotere klucz porębski bestond bovendien een oude huta szkła, een glasfabriek.

De glasproductie was gebaseerd op hout uit de Gorce.

Uit vooral beukenhout werd as geproduceerd.

Daaruit maakte men potaż, potas, dat noodzakelijk was bij de productie van glas.

Deze productie wordt in de bronnen voor de 17e tot 19e eeuw vermeld.

Dit betekent dat Poręba en de omliggende dorpen in die periode eigenlijk een kleine geïntegreerde economische regio vormden.

17. Piotr → Eliasz Wodzicki

Na Piotr kwam zijn zoon:

Eliasz Wodzicki

1730–1805

Hij was zeer ontwikkeld.

Hij studeerde onder andere in:

• Italië;
• Frankrijk;
• Duitsland.

Hij hield zich bezig met recht, diplomatie en beheer van landgoederen.

In 1784 kwam er uiteindelijk een einde aan een langdurig juridisch geschil over het bezit van het klucz wielkoporębski.

Ook Eliasz behandelde Poręba vooral als een economisch landgoed.

 

---

18. Een belangrijke verandering: Józef Wodzicki

Daarna kwam:

Józef Wodzicki

1775–1847

Met hem begint de geschiedenis van het landschapspark zoals we dat vandaag herkennen.

Tot dan toe was er natuurlijk al groen, boomgaarden, water en beplanting rond het dwor.

Maar Józef begon de omgeving bewust om te vormen tot een krajobrazowy park – een landschappelijk park.

Dat gebeurde in de eerste helft van de 19e eeuw.

---

19. De invloed van Stanisław Wodzicki

Een zeer interessante persoon was zijn familielid:

Stanisław Wodzicki

1764–1843

Hij was een bekende tuin- en plantenkenner.

In zijn eigen bezit bij Niedźwiedź bij Słomniki richtte hij een beroemd arboretum aan.

Tussen 1818 en 1826 publiceerde hij een omvangrijk werk over tuinbouw en het kweken van:

• bomen;
• struiken;
• planten;
• kruiden.

Daarom acht GPN het mogelijk dat Józef Wodzicki bij de aanleg van het landschapspark in Poręba door hem werd geadviseerd.

Dit is overigens een waarschijnlijke reconstructie, geen hard bewezen feit.

---

20. Het park krijgt zijn landschappelijke vorm

De grote verandering was dat men niet probeerde de natuurlijke omgeving volledig te vervangen.

Integendeel.

De ontwerpers maakten gebruik van:

• natuurlijke hoogteverschillen;
• oude bomen;
• beekjes;
• rivierterrassen;
• natuurlijke bosvegetatie;
• bestaande waterlopen.

Daardoor ontstond een park dat niet geometrisch was zoals een Franse baroktuin.

Het kreeg het karakter van een Engels landschapspark.

Dat is een van de redenen waarom het park vandaag nog zo natuurlijk aandoet.

---

21. Twee werelden: "pańska" en "gospodarcza"

Het landgoed bestond eigenlijk uit twee duidelijk verschillende zones.

De "pańska" zone

Het representatieve gedeelte:

• dwor;
• oficyny;
• grasvelden;
• lanen;
• oude bomen;
• park;
• water;
• uitzicht.

De economische zone

Het westelijke deel:

• stallen;
• schuren;
• opslag;
• beheerderwoning;
• werkplaatsen;
• visvijvers;
• boomgaard;
• moestuin.

Deze tweedeling is op de oude kaarten nog duidelijk te reconstrueren.

---

22. De kadastrale kaart van 1848 – een historische schat

Er bestaat een kadastrale kaart van Poręba Wielka uit 1848.

Die kaart laat zien hoe het landgoed er in de 19e eeuw uitzag.

En die kaart is bijzonder waardevol omdat ze de overgang laat zien tussen het oude landgoed en het latere park.

Volgens GPN waren er twee toegangswegen:

1. Vanuit Niedźwiedź
naar de woon- en representatieve gebouwen.

2. Vanaf de rivierzijde
naar het folwark.

 

---

23. De muur tussen de twee werelden

De representatieve zone en de economische zone waren van elkaar gescheiden door een stenen muur.

Een gedeelte daarvan is vandaag nog zichtbaar.

Het staat ongeveer tegenover de voormalige lodownia – het ijs-/koelgebouw.

Dat betekent dat een deel van de huidige begroeiing eigenlijk een zeer oude landschappelijke structuur verbergt.

---

24. Hoe zag het park rond 1848 eruit?

Rond een grote rechthoekige grasvlakte stonden de belangrijkste gebouwen.

Er waren:

• twee stenen oficyny tegenover elkaar;
• het houten dwor;
• oude bomen rondom het grasveld.

Onder één van de oficyny lag een lager gedeelte met veel bomen.

Daar stroomde een kleine waterloop:

Młynówka

Deze was vanaf de Porębianka geleid.

Langs de waterloop stonden houten gebouwen.

 

---

25. Het landschap onder het dwor

Het park liep dus letterlijk naar beneden richting het water.

Dat verklaart waarom het huidige park uit verschillende hoogteniveaus bestaat.

De ontwerpers gebruikten bestaande rivierterrassen.

Daardoor ontstond:

boven → dwor en representatieve zone

midden → bomen en park

beneden → water, vijvers en recreatief landschap

En daarboven richting Chabówka:

natuurlijk bos / grąd

---

26. De grąd – een eeuwenoud bosfragment

Een bijzonder onderdeel van het huidige park is het zogenaamde:

grąd lipowy

Dat is een oud loofbostype waarin vooral linden en andere inheemse boomsoorten voorkomen.

Het is belangrijk omdat het niet simpelweg een aangeplant parkbos is.

Een deel van de natuurlijke vegetatie werd juist behouden toen het park werd aangelegd.

Dat geeft het park zijn bijzondere karakter: cultuurlandschap en natuurlijke Gorce-vegetatie lopen in elkaar over.

---

27. Henryk Wodzicki

In de 19e eeuw was:

Henryk Wodzicki

1813–1884

een belangrijke eigenaar.

Hij was in zijn jeugd betrokken geweest bij de gebeurtenissen rond de Poolse onafhankelijkheidsstrijd en keerde in 1848 terug naar Kraków.

Hij werd eigenaar van onder andere Kościelniki en het klucz wielkoporębski.

Hij was bovendien:

• econoom;
• landheer;
• kunstliefhebber;
• mecenas;
• voorzitter van de Towarzystwo Rolnicze;
• betrokken bij het landbouwonderwijs.

---

28. 1846 – de Galicische boerenopstand

Dan komt een donkere bladzijde.

In 1846 brak de zogenaamde rabacja galicyjska uit.

Boeren vielen op veel plaatsen adellijke landgoederen aan.

Ook het landgoed van Poręba Wielka werd getroffen.

Volgens historische beschrijvingen werd de dwor geplunderd.

Er werden onder andere:

• voorraden geroofd;
• gebouwen beschadigd;
• de brouwerij vernield;
• de distilleerderij beschadigd.

Een historische studie beschrijft dat de dwor in Poręba werd aangevallen en dat onder andere de graanopslag en brouwerij werden geplunderd.

GPN vermeldt eveneens dat tijdens de rabacja een deel van de gebouwen en de brouwerij verloren ging.

Dit is belangrijk omdat de geschiedenis van het landgoed dus niet alleen een romantisch verhaal van adel en park is. Het park stond midden in een samenleving waarin de verhouding tussen landheer en boeren zeer gespannen kon zijn.

---

29. Na 1848 verandert de maatschappij

De revoluties van 1848 leidden uiteindelijk tot het einde van de pańszczyzna, de traditionele feodale arbeidsverplichtingen.

Daarmee veranderde de economische basis van het landgoed.

De Wodzicki's moesten zich steeds meer ontwikkelen tot moderne grootgrondbezitters.

Bosbouw, houtverwerking en landbouw werden belangrijker als moderne economische activiteiten.

---

30. Antoni Wodzicki

Na Henryk kwam zijn zoon:

Antoni Wodzicki

1848–1918

Hij is een bijzonder belangrijke figuur voor Poręba.

Antoni ging namelijk veel meer daadwerkelijk in Poręba wonen.

Volgens GPN vestigde hij zich met zijn gezin in de dwor.

Hij was onder andere:

• maatschappelijk actief;
• politiek geïnteresseerd;
• voorzitter van het Towarzystwo Tatrzańskie;

betrokken bij het lokale leven.

31. Poręba wordt een zomerresidentie

In het begin van de 20e eeuw werd de dwor meer en meer een zomerresidentie.

Het houten gebouw werd verbouwd.

De oficyny kregen functies voor gasten.

De familie verbleef er vooral tijdens bepaalde periodes van het jaar.

De combinatie van het berglandschap, het park en de bossen maakte Poręba aantrekkelijk als zomerverblijf.

---

32. De weg naar Niedźwiedź

Tussen 1904 en 1906 werd op initiatief van Maria Starzeńska, dochter van Antoni Wodzicki, een nieuwe weg aangelegd die de dwor met Niedźwiedź verbond.

Dat lijkt misschien een klein detail, maar het was belangrijk.

Een landgoed dat vroeger afhankelijk was van oude veldwegen werd daardoor beter verbonden met de dorpen en het regionale verkeer.

---

33. De Eerste Wereldoorlog

Tijdens de Eerste Wereldoorlog kwam er een interessante bezoeker:

August Krasicki

Hij was eigenaar van het landgoed Lesko en diende bij de Poolse Legioenen.

Hij verbleef in 1914–1915 in Poręba Wielka.

Hij was bovendien natuurkundige/bioloog van opleiding en beschreef het landgoed in zijn Dziennik z kampanii rosyjskiej 1914–1916.

Hij besteedde opvallend veel aandacht aan de bomen in het park.

Vooral de enorme wiąz górski, de bergiep, viel hem op.

Zijn beschrijving is daarom bijzonder waardevol voor de reconstructie van het vroeg-20e-eeuwse park.

---

34. De oude bomen

Sommige bomen die vandaag verdwenen zijn, waren toen al monumentale exemplaren.

Een van de beroemdste was:

"Wiąz Łokietka"

Deze bergiep werd uiteindelijk bijna 320 jaar oud.

In 1967 werd hij gemeten:

• hoogte: ongeveer 33 meter
• diameter: 212 cm
• omtrek: 665 cm

Dat moet een werkelijk gigantische boom zijn geweest.

Hij brak in de jaren 1970.

Een deel van de stam werd later geconserveerd.

---

35. De tweede beroemde iep

Er stond nog een enorme iep:

"wiąz chłosty"

Ook deze was meer dan 300 jaar oud.

Hij brak tijdens een storm in 1993.

De overgebleven stam had nog steeds een omtrek van ongeveer 600 cm.

Deze bomen zijn belangrijk omdat ze aantonen dat delen van het huidige park een zeer oude boomgeneratie bevatten.

---

36. Władysław Orkan en de Wodzicki's

Een ander bijzonder hoofdstuk is de relatie tussen het landgoed en:

Władysław Orkan

de beroemde schrijver uit Poręba Wielka.

Orkan leefde letterlijk in dit landschap.

Hij kende de bossen, de beekdalen en de mensen van de Gorce.

Er is bovendien een directe verbinding tussen de Wodzicki's en zijn bescherming van de Gorce.

---

37. 1927 – het begin van natuurbescherming

In 1927 werd op het grondgebied van de Wodzicki's een van de oudste particuliere bosreservaten in de Poolse Karpaten opgericht:

Rezerwat leśny im. Władysława Orkana

Het reservaat had aanvankelijk ongeveer 114 hectare.

De initiatiefnemers waren onder andere:

• Tadeusz Świerz-Zaleski;
• Adam Starzeński;
• met toestemming van de jonge eigenaar Ludwik Wodzicki.

De historische publicatie van Tadeusz Świerz-Zaleski uit 1930 beschrijft rechtstreeks hoe het reservaat in 1927 werd ingesteld.

Dit is buitengewoon belangrijk.

Want hiermee begint eigenlijk de voorloper van de latere Gorczański Park Narodowy.

---

38. Ludwik Wodzicki

De laatste eigenaar was:

Ludwik Wodzicki

1909–1981

Hij was nog zeer jong toen hij eigenaar werd.

Hij groeide op in een periode waarin het oude adellijke landgoedsysteem langzaam aan het verdwijnen was.

Maar juist onder zijn eigendom werd de natuurbescherming van de Gorce serieus uitgebouwd.

Hij gaf toestemming voor het reservaat dat de naam van Władysław Orkan droeg.

---

39. 1934 – bescherming van het park

In 1934 werd de waarde van het historische park officieel erkend.

Het park werd opgenomen in het register van monumenten van het Poolse ministerie van Cultuur en Kunst.

Dat gebeurde met instemming van de eigenaar.

Daarmee werd het niet langer uitsluitend als privébezit beschouwd, maar ook als een object met een belangrijke:

• historische;
• landschappelijke;
• botanische;
• culturele waarde.

 

---

40. 1939 – de oorlog begint

In september 1939 werd Poręba Wielka getroffen door de oorlog.

Tijdens beschietingen door Duitse troepen die vanuit de richting Olszówka kwamen, brandde een dwor-schuur af.

Kort daarna veranderde de situatie volledig.

Ludwik Wodzicki verliet Poręba.

Hij had als officier deelgenomen aan de Poolse septembercampagne.

Zijn vrouw was van Hongaarse afkomst en kreeg toestemming om naar Hongarije terug te keren.

Ludwik zelf verliet Polen via de zogenaamde groene grens.

Hij zou nooit meer naar zijn vaderland terugkeren.

Hij stierf uiteindelijk in Canada in 1981.

---

41. De Duitse bezetting

Tijdens de Duitse bezetting werd het landgoed overgenomen.

Volgens de documentatie van het GPN kwam het ter beschikking van:

Friedrich Krüger

Krüger was een hoge SS-functionaris in het Generalgouvernement.

GPN vermeldt dat Heinrich Himmler de residentie aan Krüger ter beschikking stelde.

---

42. De dwor wordt opnieuw ingericht

De Duitsers brachten de gebouwen in gereedheid voor Krüger.

Het houten dwor en een oficyna werden gerenoveerd.

Er kwamen:

• houten lambriseringen;
• nieuwe meubels;
• nieuwe kachels;
• verbeterde voorzieningen.

Krüger verscheen voor het eerst in Poręba in het voorjaar van 1942.

Tijdens zijn bezoeken verbleef hij in de oficyna.

Zijn gasten sliepen in het dwor.

---

43. Ook het economische gedeelte werd aangepast

De Duitsers verbeterden ook delen van het folwark.

Zo:

• werd de oude keuken opnieuw ingericht;
• kwamen er woningen voor personeel;
• werd het dak van de stal vernieuwd;
• werd stromend water aangelegd.

In een kelder van de oficyna werd een ruimte ingericht waar Duitse soldaten wijn konden verkrijgen.

Daarom zijn daar later bijzondere spitsboogvormige deuren en ramen aangetroffen.

Die zijn vandaag nog zichtbaar.

---

44. Januari 1945 – de vernietiging

Dit is het dramatische keerpunt.

In de nacht van:

27 op 28 januari 1945

werd het dworcomplex in brand gestoken.

Volgens de officiële huidige documentatie van GPN gebeurde dit door de partizaneneenheid:

AL "Za wolną Ojczyznę"

onder bevel van:

por. Bruno Skuteli, codenaam "Zygfryd".

De eenheid opereerde vanuit de omgeving van Górna Poręba.

 

---

45. Wat ging verloren?

Bij de brand gingen vrijwel alle historische gebouwen verloren.

Onder andere:

• het houten dwor;
• beide oficyny;
• de woning van de beheerder;
• de grote schuur;
• twee stalgebouwen;
• de historische lamus met arcades.

Alleen:

• de houten wozownia;
• en een stenen garage

bleven overeind.

 

Dit betekent dat het park dat je vandaag bezoekt niet het oude gebouwencomplex zelf toont.

Het toont vooral:

het historische landschap + fundamenten + enkele overgebleven gebouwen + naoorlogse reconstructies.

---

46. Een belangrijke historische nuance

Er bestaan verschillende lokale verhalen over wie de brand heeft veroorzaakt.

Sommige oudere bronnen of populaire beschrijvingen houden rekening met de mogelijkheid dat terugtrekkende Duitsers verantwoordelijk zouden zijn geweest.

De huidige officiële GPN-documentatie is echter duidelijker:

GPN schrijft de brand toe aan de partizaneneenheid AL "Za wolną Ojczyznę".

Voor een historische tekst zou ik daarom beide versies vermelden, maar de versie van GPN als de best gedocumenteerde huidige lezing gebruiken.

---

47. Het einde van het Wodzicki-landgoed

Na de oorlog werd het landgoed genationaliseerd.

De Wodzicki-periode was daarmee feitelijk voorbij.

Het eigendom ging over naar de Poolse staat.

De gebouwen en gronden werden grotendeels ondergebracht bij:

Lasy Państwowe

de Poolse Staatsbossen.

---

48. De eerste naoorlogse reconstructies

Aan het einde van de jaren 1940 werd op de oude fundamenten van een oficyna een nieuw gebouw opgericht.

Daar kwam het:

Nadleśnictwo Poręba Wielka

te zitten.

De oude kelderstructuren werden daarbij grotendeels behouden.

Dat is de reden waarom sommige gebouwen vandaag een merkwaardige combinatie vertonen van:

18e/19e-eeuwse kelder + 20e-eeuwse bovenbouw.

 

---

49. De oude keuken wordt een werkplaats

Op de plaats van de oude dworskeuken kwam later een autowerkplaats.

De voormalige schuur werd gerenoveerd en als magazijn gebruikt.

De overige gebouwen werden niet opnieuw opgebouwd.

Daarmee verdween het oude architectonische beeld van het landgoed vrijwel volledig.

---

50. 1967 – het park wordt natuurmonument

Een belangrijke nieuwe stap kwam in:

1967

Het Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej van Kraków verklaarde het bomenbestand van het park tot pomnik przyrody – natuurmonument.

De officiële motivatie was dat het bomenbestand een levend natuurverschijnsel vormde met een grote:

• maatschappelijke;
• culturele;
• landschappelijke

betekenis.

 

Dat is opmerkelijk.

Nog vóór de Gorczański Park Narodowy bestond, werd dus al erkend dat het park niet alleen een historisch monument maar ook een natuurhistorisch monument was.

---

51. 1981 – oprichting van Gorczański Park Narodowy

In 1981 werd het Gorczański Park Narodowy opgericht.

Het voormalige Wodzicki-landgoed werd onderdeel van deze nieuwe natuurbeschermingsstructuur.

De gebouwen werden aanvankelijk in 1981 overgenomen; vanaf 1983 staat het historische park onder beheer van GPN.

Dit is eigenlijk een prachtige historische cirkel:

Wodzicki-landgoed → privéreservaat → natuurmonument → Gorczański Park Narodowy

---

52. De nieuwe directie van GPN

In 1984 begon in het noordoostelijke gedeelte van het voormalige park de bouw van de nieuwe zetel van Gorczański Park Narodowy.

Het gebouw werd in 1996 voltooid.

Daarom bevindt de huidige directie van GPN zich letterlijk in het historische landgoed van de Wodzicki's.

---

53. 1992 – nieuwe bescherming

In 1992 werd de beschermingsstatus opnieuw bevestigd.

De beslissing:

Nr. 457/92 van 23 maart 1992

herbevestigde de bescherming van het park.

De oude fundamenten van het dwor werden bovendien vrijgemaakt van bomen en struiken.

Tussen 1994 en 1995 werden de oude kelders geconserveerd:

• puin werd verwijderd;
• vloeren werden aangelegd;
• muren werden hersteld;
• een trap werd gemaakt;
• het geheel werd van een dak voorzien.

 

---

54. De beroemde ruïne van het dwor

Wat je vandaag ziet als de "ruïne van het dwor" is dus in werkelijkheid een beschermde archeologisch-bouwkundige herinnering aan het oude landhuis.

Het gebouw zelf bestaat niet meer.

Maar de funderingen en stenen kelders zijn belangrijk omdat ze de exacte locatie van het historische dwor markeren.

En omdat de kelderindeling teruggaat op oudere bouwfasen, kun je hier als het ware door de eeuwen heen kijken.

---

55. De vijvers worden opnieuw aangelegd

Een heel mooi voorbeeld van historische landschapsrestauratie kwam in:

2006–2007

Twee van de historische dworvijvers werden opnieuw aangelegd.

In 2008 kwam er een houten brug/platform bij één van de vijvers.

De reconstructie was gebaseerd op de historische aanwezigheid van de vijvers.

Dus ook hier geldt:

wat vandaag nieuw lijkt, probeert een veel oudere landschapsstructuur terug te brengen.

 

---

56. 2008 – grote bomeninventarisatie

In 2008 werd het bomenbestand opnieuw geïnventariseerd.

Er werden maar liefst 44 soorten bomen en struiken vastgesteld.

De belangrijkste soorten waren onder andere:

 

Dat is voor een historisch park van ongeveer 19 hectare een bijzonder waardevol bomenbestand.

---

57. De grote bedreiging: ouderdom

Maar het park heeft ook een probleem.

De monumentale bomen worden steeds ouder.

De bergiepen hebben bovendien zwaar te lijden gehad onder:

grafioza

de iepenziekte.

Daarnaast worden de kastanjes aangetast door de:

szrotówek kasztanowcowiaczka

de paardenkastanjemineermot.

 

---

58. 2002, 2005 en 2007 – zware verliezen

In:

2002

viel een enorme oude linde aan de hoofdlaan om.

In:

2005

ging een oude bergesdoorn verloren.

En in:

augustus 2007

werd het park getroffen door een lokale tornado.

Maar liefst 31 gezonde bomen werden daarbij vernietigd.

 

---

59. 2009 – boomchirurgie

Omdat het bomenbestand ernstig achteruitging, werd in 2008 een nieuwe inventarisatie uitgevoerd.

Daaruit bleek dat veel bomen dringend verzorging nodig hadden.

In het najaar van 2009 werden daarom uitgebreide boomverzorgingswerken uitgevoerd.

In totaal werden 1.088 bomen en struiken behandeld.

---

60. Het park vandaag

Vandaag is het park dus geen "oude tuin" in de gewone betekenis.

Het is een combinatie van:

1. Archeologie

De fundamenten van het dwor.

2. Architectuur

De overgebleven wozownia, delen van oficyna en andere historische structuren.

3. Historisch landschap

De lanen, grasvelden, terrassen en waterstructuren.

4. Oude bomen

Sommige generaties gaan terug tot de periode waarin het landschapspark werd aangelegd.

5. Natuurlijke Gorce-vegetatie

Vooral het oude grąd.

6. Oorlogsgeschiedenis

De bezetting, Krüger en de vernietiging in januari 1945.

7. Natuurbescherming

De verbinding met het reservaat van 1927 en uiteindelijk GPN.

---

61. De historische lagen van het park

Als je er vandaag rondloopt, kun je het park eigenlijk zien als een tijdmachine.

Laag 1 – Middeleeuwen

Poręba als nederzetting en koninklijk/kerkelijk bezit.

Laag 2 – 16e eeuw

Pieniążkowie en de ontwikkeling van het klucz porębski.

Laag 3 – 17e eeuw

Lubomirski's, dwor, kapel, folwark en negen visvijvers.

Laag 4 – 18e eeuw

Sanguszko en nieuwe oficyna/lamus.

Laag 5 – 1761

De Wodzicki's worden eigenaar.

Laag 6 – begin 19e eeuw

Józef Wodzicki ontwikkelt het landschapspark.

Laag 7 – 1848

Het kadastrale landgoed met dwor, oficyny, park, Młynówka, boomgaard en folwark.

Laag 8 – eind 19e eeuw

Antoni Wodzicki en het residentiële karakter.

Laag 9 – begin 20e eeuw

Zomerresidentie, betere verbinding met Niedźwiedź.

Laag 10 – 1914–1915

August Krasicki beschrijft de enorme bomen.

Laag 11 – 1927

Privébosreservaat Władysław Orkan.

Laag 12 – 1934

Bescherming van het historische park.

Laag 13 – 1939–1945

Duitse bezetting en Friedrich Krüger.

Laag 14 – januari 1945

De verwoestende brand.

Laag 15 – na 1945

Nationalisatie en Lasy Państwowe.

Laag 16 – 1967

Natuurmonument.

Laag 17 – 1981/1983

Gorczański Park Narodowy.

Laag 18 – 1992–2009

Conservering en restauratie.

Laag 19 – vandaag

Historisch park + natuurgebied + educatief centrum.

---

62. Een belangrijke correctie op sommige internetbeschrijvingen

We moeten voorzichtig zijn met de formulering:

"Het park werd in de 16e eeuw aangelegd."

Dat is eigenlijk te simpel.

De bronnen van GPN geven een veel genuanceerder beeld.

Er bestond in de 16e–17e eeuw al een dworski complex en landgoed, maar het huidige landschappelijke park als ontworpen park kreeg zijn belangrijke vorm vooral in de 19e eeuw, onder Józef Wodzicki.

De historische tuin/omgeving is dus veel ouder dan de landschappelijke parkcompositie.

 

---

63. Nog een belangrijke ontdekking: het park is ouder dan de huidige gebouwen

Dit is misschien wel het mooiste historische inzicht.

De gebouwen die je vandaag ziet zijn grotendeels 20e-eeuws.

Maar:

• de funderingen zijn ouder;
• de vijvers zijn 17e-eeuws;
• de waterstructuur is ouder;
• delen van de lanen zijn ouder;
• de parkstructuur is 19e-eeuws;
• sommige bomen stammen uit verschillende oude generaties.

Met andere woorden:

het gebouwde landgoed is grotendeels verdwenen, maar het landschap heeft de geschiedenis overleefd.

Dat maakt Poręba Wielka zo bijzonder.

---

64. En er is nog een prachtige verbinding met Orkan

De geschiedenis van Wodzicki en Orkan loopt eigenlijk door elkaar.

De Wodzicki's waren grootgrondbezitters.

Orkan was de schrijver die het leven van de Gorce-bevolking beschreef.

En juist op Wodzicki-land werd een van de eerste grote stappen gezet om het landschap van de Gorce voor toekomstige generaties te beschermen.

In 1927 werd het reservaat naar Orkan genoemd.

Dat reservaat vormde later een belangrijke historische stap op weg naar het huidige Gorczański Park Narodowy.

---

65. De betekenis van het park in één zin

Als ik de hele geschiedenis zou moeten samenvatten:

Het Park podworski Wodzickich is het overgebleven landschappelijke hart van een eeuwenoud landgoed waarvan de geschiedenis teruggaat tot de middeleeuwse Poręba, via Pieniążek, Lubomirski, Sanguszko en Wodzicki loopt, de ontwikkeling van de Gorce als economisch en cultureel landschap weerspiegelt, en uiteindelijk uitmondt in de natuurbescherming die vandaag door het Gorczański Park Narodowy wordt voortgezet.

---